Darphane-i Amire'nin demir üst örtü sistemlerinin iki yapı üzerinden incelenmesi ve koruma önerileri

Tarihi yapıların, hem kültürel değerleri bakımından hem de yapı teknolojisi çözümlerinin gelişimini göstermesi açısından korunması önemlidir. İstanbul'da Fatih İlçesi, Topkapı Sarayı 1. Avlu'sunda yer alan Darphane-i Amire yapıları, tarihi yapılar olarak ve Osmanlı Dönemi endüstri mirasını yansıtmaları nedeni ile korunarak geleceğe aktarılması açısından önem taşımaktadır. Darphane-i Amire'nin 16. yüzyıldan itibaren bugünkü yerinde olduğu bilinmektedir. Kuruluşundan bugüne kadar özellikle üretim teknolojisinin gelişmesi ile ihtiyaçların değişmesi sonucu bir çok kez değişim ve yenilenme geçirmiştir. Darphane ve Damga Matbaası olarak işlevini sürdüren yapılar, 1967 yılında Darphane'nin Balmumcu'daki yeni yapısına, Damga Matbaası'nın da 2011 yılında taşınması ile büyük ölçekte işlevsiz kalmışlardır. 2011 yılına kadar Kültür Bakanlığı'na bağlı kullanılan Darphane Eminliği ve Dökümhane yapıları da günümüzde kullanılmamaktadır. Durum çalışması olarak ele alınan kompleksin 14 ve 15 numaralı yapıları özgün dövme demir üst örtü strüktürlerine sahiptir. Çatı strüktürlerinin özgün detaylarının kaybedilmeden ve uygun şartlarda korunması probleminin çözülmesini gerektirmektedir. Literatür araştırmaları sırasında elde edilen bilgiye göre 15 numaralı yapının inşa tarihinin 1750-60 yılları arasında, 14 numaralı yapının ise 1895 yılı sonrasında olduğu anlaşılmaktadır. Aynı zamanda üst örtüde kullanılmış olan demir strüktür Osmanlı Dönemi'nde demirin tümüyle yapı elemanı olarak kullanılmasının ilk örneklerinden olma özelliğini taşımaktadır. Bizlere döneminde demir üretim ve temin teknolojilerinin hakkında da bilgi vermektedir. Yapıların özgün çatı üst örtüleri, 1996 yılında geçdiği son onarımda oldukları gibi korunmuş, çevre şartlarına karşı üzerine mevcut sisteme yük aktarmayacak şekilde ek bir çatı örtüsü getirilmiştir. Güncel restorasyon projelerinde ise özgün çatı örtüsünün tamamlanması ve kullanılması önerilmektedir. Yapılan çalışmada özgün çatı strüktürünün günümüz yönetmeliklerine göre taşıma kapasiteleri değerlendirilmiş ve çeşitli kullanım durumlarına göre tekrar çatı ötrü sistemi olarak kullanımı irdelenmiştir. Yapılardan alınan örnekler üzerinden mekanik ve kimyasal analizler yapılarak mevcut durumlarına ait özellikleri belirlenmiştir. Tüm veriler ve bulgular ışığında koruma sorunu irdelenmiş ve benzer yapı strüktürlerinin ele alınması ile ilgili öneriler geliştirilmiştir. Ayrıca ülkemizde tarihi yapıların ve anıtların mühendislik hesabı için standartların ve tüzüklerin bulunmayışı ile birlikte mühendislik araştırmaları ve önerileri özelinde standartların oluşturulması, tüzük ve yönetmeliklerin çıkarılmasının önemine değinilmiştir. İlgili çatı sisteminin alt yapı ile birlikte disiplinler arası bir çalışma ile tekrar değerlendirilmesi, üst örtüsünün ise bağımsız bir strüktür üzerine bağlanması için ek çalışmaların yapılması önerilmiştir.