Dârül-Elhan arşivinde bulunan Dellâlzade İsmail Efendi'nin eserlerinin makam ve seyir açısından incelenmesi

Dellâlzâde İsmail Efendi'nin, Dârül-Elhan arşivinde bulunan eserleri esas alınarak makamların seyir karakteristiklerinin ortaya çıkarılmasını sağlamak, Dellâlzâde'nin makam seyri anlayışının, makam öğretimine yönelik elde edilebilinecek çalışmalara nasıl ve ne şekilde etki sağladığını tespit edebilmek amacıyla yapılan bu araştırmada; nitel araştırma yöntemlerinden durum saptamaya yönelik doküman incelenmesi ya da diğer bir ifadeyle doküman analizi kullanılmıştır. Araştırmada Dellâlzâde İsmail Efendi'nin Dârül-elhan Arşivinde bulunan eserleri üzerinde makâm seyri incelemeleri yapılmış, incelenen eserlere göre yeni makâm seyri anlatımları geliştirilerek, bu anlatımlar çerçevesinde makam seyiri örnekleri elde edilmeye çalışılmıştır. Eser incelemeler sonucunda ortaya çıkarılan bulgular kuramsal çerçeve düzeninde yorumlanarak Dellâlzâde İsmail Efendi'nin makâm seyri anlayışı ortaya çıkartılmıştır. Bununla birlikte Dellâlzâde İsmail Efendi'nin hem yaşamış̧ olduğu döneme ait hem de kendinden önceki ve sonraki dönemlerin makâm anlayışlarını kapsayan bilgilere ulaşılmıştır. Araştırmanın bu bölümünde nitel araştırma yönteminden tarihsel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Bu kaynaklar doğrultusunda; nazarî tariflerin eksik kalmış veya doğru olmayan yönlerinin tamamlaması açısından Dellâlzâde İsmail Efendi'nin eserlerinin önemli bir kaynak teşkil ettiği görülmüştür. Araştırmda elde edilen bulgulara göre; Dellâlzâde İsmail Efendi'nin bestelerindeki makâm anlayışının özelliğinin, makâm ve seyir kavramları açısından anlaşılmayan yönlerine yol göstereceği, eserlerdeki makâm işleniş şekillerinin makâmların hem anlaşılabilir hem de tanımlanabilir olmasına yarar sağlayacağı düşünülmektedir. Araştırmada; problem ve alt problemlere ilişkin elde edilen bulgular ile bulguların değerlendirilmesi şeklinde oluşan sonuçlar sunulmuştur. Dellâlzâde'nin kendi dönemi öncesindeki nazari anlayışların çerçevesinde makamlardaki perde kullanımlarının, özellikle karar perdelerinin farklılıklar gösterdiği tespit edilmiştir. Kendi dönemi ve makam tarifleri ile eserlerin seyir özellikleri arasında bir mukayese yapıldığında ise daha büyük ölçüde örtüşme sağlandığı ve buna göre; Dellâlzâde'nin eserlerindeki makam anlayışının kendi dönem anlayışına uygun olduğu belirlenmiştir. Kendinden sonraki dönemin makam tariflerine göre bir değerlendirme yapıldığında; özellikle Arel-Ezgi nazariyatına göre mukayese edildiğinde; eserlerdeki seyir özelliklerinin, verilen tariflere göre açıklanmasında yetersiz kalındığı görülmüştür. Dellâlzâde'nin eserleri üzerinde uygulanan seyir özelliklerinin kendinden sonraki dönemin makam anlayışıyla çok da örtüşmediği kabul edilebilmektedir. Anahtar Kelimeler: Dellâlzâde İsmail Efendi, Darül-elhan, Makam, Seyir, Makam ve Seyir Analizi.