Datça grabeni ve çevresinin güncel hız alanının GNSS verileri ile belirlenmesi

Günümüzde Uydularla Global Konum belirleme sistemlerinin GPS/GNSS (Global Positioning System/Global Navigation Satellite System) sağladığı olanaklarla her türlü konum ve navigasyon ihtiyacı karşılanmaktadır. GNSS'in 1990'lı yıllardan itibaren yaklaşık otuz yıldır jeodezik ve jeofizik disiplinlerde aktif olarak kullanılmaya başlanması ile bu alanlarda yeni bir dönem başlamıştır. GNSS ölçmeleri sayesinde yüksek doğruluklu üç boyutlu statik ulusal jeodezik ağlar (örn.TUTGA – Türkiye Ulusal Temel GPS Ağı) kurulmuştur . Zaman içerisinde teknolojideki gelişmelere paralel olarak statik ağların yerini "gerçek zamanlı kinematik GNSS ağları" almıştır (Örn. TUSAGA-Aktif Türkiye Ulusal Sabit GNSS ağı-Aktif). Milimetre seviyesinde ulaşılabilen göreli konum belirleme teknikleri ile günümüzde GNSS yer kabuğu hareketlerinin belirlenmesinde yoğun olarak kullanılmaktadır. Uygulamada tektonik levhaların hepsini temsil edebilecek GNSS noktalarından oluşan jeodezik ağlar yardımıyla kıtalararası, bölgesel ve lokal hareketler belirlenebilmektedir. TUTGA ve TUSAGA-Aktif ulusal sabit GNSS istasyonlarından oluşan ağlar tektonik hareketlerin sürekli ve hassas olarak izlenmesi ve oluşan deformasyon miktarlarının belirlenmesine önemli katkılar sağlamaktadır. GNSS'in aktif tektonik çalışmalarında kullanımı için, fay segmentlerinin ayırdığı blokların üzerinde ve bloğun tamamını temsil edecek şekilde bir ağ tasarımı yapılır. Tesis edilen bu ağ ile, bölgedeki kabuk kalınlığı kadar faya yakın ve uzak çevresine yeteri kadar GNSS noktası tesis edilir. Bu noktalarda belli aralıklarla kampanya tipi veya uzun süreli (en az birkaç saat veya sürekli) olarak gözlemler yapılır. Elde edilen ölçülerin değerlendirme aşamasında yeryüzüne yayılmış ve koordinatı çok uzun süreler (yıllar) boyunca ölçülmüş ve çok yüksek dorulukla koordinatları belirlenmiş olan global noktalardan (IGS istasyonları) faydalanılır. Dolayısıyla, zamansal değişimlere göre hesaplanan yer değiştirme vektörleri ile bölgede oluşan gerilme ve sıkışma miktarları tahmin edilebilmektedir. Bu tez çalışmasında; MTA Diri Fay Haritası'nda Kuvaterner Fayı olarak çizilmiş olan Datça Fayı'nın da yer aldığı Datça grabeni ve çevresi seçilmiştir. Tezin amacı, Datça grabeni ve çevresinde oluşturulan mikro jeodezik amaçlı GNSS ağ noktalarında güncel hız verilerini belirlemektir. Beş periyot GNSS kampanyalarının değerlendirilmesi sonucu noktaların ilk tesis edildikleri andan (Ekim/2018), son ölçmelerin yapıldığı zamana (Mayıs/2021) kadar olan yer değiştirmeleri belirlenmiştir. Seçilen fay bölgeleri çevresindeki TUTGA ve TUSAGA-Aktif istasyonları verilerinin değerlendirilmesi sonucu çalışma alanı için yeni bir hız alanı oluşturulmuş ve ardından oluşturulan bu hız alanı verileri ile aynı istasyonlar için bir hız alanı modellemesi yapılmıştır. Arazide toplanan veriler GAMIT/GLOBK yazılımı ile değerlendirilmiş ve söz konusu noktalara ilişkin hız vektörleri hesaplanmış ve istatistiki bilgiler elde edilmiştir. Datça grabeni ve horst yapısında tesis edilen 17 istasyon arasında horst yapısı içerisindeki KD08 istasyonunda yaklaşık olarak yatayda 35 mm/yıl kadar GB (Güney Batı) doğrultusunda hız değeri, graben yapısı içerisindeki KD15 istasyonunda ise yaklaşık olarak yatayda 38 mm/yıl kadar GB (Güney Batı) doğrultusunda hız değeri tespit edilmiştir. Avrasya sabit hız çözümünden hareketle Euler Pole çözümü yapılmıştır. Bunun sonucunda istasyonların mikro-plaka gibi davranışlarının ortaya konması hedeflenmiş ve mikro-jeodezik ağ içerisinde istasyonların kendi aralarındaki interplate hareketi görselleştirilmiştir. Bu sonuçlara göre Datça grabeninin kuzeyinde yer alan, Kızlan fayına yakın horst üzerinde bulunan istasyonlardan bazılarının benzer şekilde yaklaşık doğu yönlü hareketleri gözlemlenmiştir. Bunun yanında hem Datça grabeni üzerindeki hem de güneyde bulunan Karaköy fayına yakın horst üzerindeki istasyonların daha karmaşık hareket sergiledikleri gözlemlenmiştir. Bunlardan hareketle ağ içerisindeki muhtemel faylanmalar görsel hale getirilmiştir.