Davranışsal iktisat çerçevesinde özgecilik üzerine bir inceleme

Ana akım iktisat, bireyi iktisadi adam kavramıyla, kendi çıkarını düşünen, bencil, sınırsız irade ve kontrol gücüne sahip geleceği doğru öngörebilen tutarlı aktörler olarak görmektedir. Oysaki başta psikoloji olmak üzere birçok bilim dalı, ana akım iktisadın bu kısıtlı kavrayışının aksine bireyi sadece kendini değil diğerlerini de düşünen ve topluluk içinde yaşayan sosyal bir varlık olarak görmektedir. Ana akım iktisadın gerçeklikten sapan aksiyomlarını psikoloji ile çok disiplinli olarak inceleyen davranışsal iktisat ise bireyin ötekini gözeten sosyal tercihlerini ortaya koymakta ve özgeci doğasına dikkat çekmektedir. Özgecilik (diğerkâmlık), birçok bilim dalında incelenen kadim bir tartışma konusu olmakla birlikte davranışsal iktisatla iktisadın da araştırma alanına girmiştir. Kendi aleyhine diğerinin faydasına sonuçlanan davranışlar ana akım rasyonalite tarafından reddedilirken, gerçek hayatta kurumların temeline kadar uzanmaktadır. Çalışma kapsamında iktisadi adama uymayan kararlar veren bireylerin özgeci karar alma sürecini aydınlatırken, diğerini gözeten davranışları inceleyen bir diğer dal olan sosyal psikolojiden faydanılmıştır. Deneklerin parasal bölüşüm kararı verdikleri ultimatom oyunu yanında, sosyal psikolojide kullanılan sosyal değer yönelimi ölçeği de kullanılmıştır. Çalışma kapsamında toplum yanlısı davranışların altında yattığı düşünülen empati, basit empati ölçeğiyle duygusal ve bilişsel boyutta incelenirken, yine iki boyutta başlı başına karar alma sürecini mercek altına alan mantıksal deneyimsel düşünme ölçeği de kullanılmıştır. Bireylerin özgeci tercihleri ultimatom oyunu ve psikometrik ölçekler yoluyla deney-anket yöntemi ile sınanmıştır. Oyun sonucunda, deneklerin ellerindeki miktarın %35'ini paylaştıkları görülürken, bu rakamın altındaki paylaşımlar da dünyadaki diğer uygulamalara benzer şekilde reddedilmiştir. Aktörlerin iktisadi adamın aksi yönde davrandığı görülmüş fakat varsayımlardan sapan davranışların altında yatan psikolojik güdülerle ilgili kesin bulgulara ulaşılamamıştır. Bununla birlikte, parasal bölüşüm ile konformizm arasında ters yönlü ilişkinin yanında, bölüşüm karşısında verilen cevapların olumlu karşılıklılıktan, topluma zarar veren davranışlardan kısmen de din, empati ve değerlerden etkilendiği görülmüştür.