Denizyolu tehlikeli yük taşımacılığında liman çalışanlarının genel farkındalıklarının değerlendirilmesi

Yük taşımacılığı konusunda sunmuş olduğu önemli avantajlar sayesinde denizyolu taşımacılığının dünya taşımacılığındaki payı %80'i geçmektedir. Denizyolu taşımacılığının temel bileşenlerinden biri "yük"tür. Günlük hayatımıza kadar giren tehlikeli yükler de dahil olmak üzere pek çok farklı yük denizyolu ile taşınmaktadır. Denizyolu taşımacılığının temel bileşenlerinden bir diğeri "liman"lardır. Limanlar, denizden karaya ve karadan denize yük transferinin yapıldığı ve yüklere çeşitli hizmetlerin verildiği yapılardır. Geçmişte yaşanan tehlikeli yük kazalarının nedenleri incelendiğinde, gemilerdeki ve limanlardaki personellerin dikkatsizlikleri, kural ihlalleri ve en önemlisi de tehlikeli yüklere yönelik eğitim eksiklikleri göze çarpmaktadır. Çevreye, canlılara ve diğer yüklere zarar verme potansiyeline sahip olan tehlikeli yükler en küçük bir hatada ciddi maddi hasarlara, yaralanmalara, kalıcı sakatlıklara, ölümlere ve çevre felaketlerine yol açabilmektedir. Limanlarda yaşanan büyük ve küçük çaplı tehlikeli yük kazalarının önlenebilmesi veya meydana gelen tehlikeli yük kazalarının en az zararla atlatılabilmesi büyük ölçüde liman çalışanlarının tehlikeli yük genel bilinç düzeylerine bağlı bulunmaktadır. Liman çalışanlarının tehlikeli yük genel farkındalıkları ile ilgili daha önce yapılan herhangi bir çalışma bulunmaması konunun ele alınması gerekliliğini ortaya çıkarmıştır. Uluslararası ve ulusal mezvuat incelendiğinde, denizyolu tehlikeli yük taşımacılığı konusunun kapsamlı bir şekilde ele alındığı görülmektedir. Birleşmiş Milletler tarafından sadece denizcilik konularına yönelik olarak kurulan ilk uluslararası kuruluş Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO)'dür. IMO, deniz emniyetinin ve güvenliğinin geliştirilmesi ve deniz kirliliğinin önlenmesi amacıyla çalışmalar yürütmektedir. Denizyolu tehlikeli yük taşımacılığı konusunda IMO, çok sayıda sözleşmeyi, protokolü, kodu ve tavsiye kararını kabul ederek uluslararası düzeyde standardizasyonu sağlamıştır. Uluslararası mevzuatla uyumlu olacak şekilde denizyolu tehlikeli yük taşımacılığı konusu ulusal mevzuatta da yerini almıştır. Denizyolu tehlikeli yük taşımacılığı, kişilerin yaralanmasını veya gemilerin ve yüklerinin zarar görmesini makul derecede önlemek amacıyla düzenlenmektedir. Tehlikeli yüklerin serbest dolaşımını kolaylaştırırken tehlikeli yük taşımacılığının emniyetini arttırmak ve çevre kirliliğini önlemek amacıyla Denizyoluyla Taşınan Tehlikeli Yüklere İlişkin Uluslararası Kod (IMDG Kod) kabul edilmiştir. Ambalajlı tehlikeli maddelerin taşınması ile ilgili kuralların yer aldığı IMDG Kod kapsamında bulunan tehlikeli yükler özelliklerine göre çeşitli sınıflar altında incelenmektedir. IMDG Kod kapsamında bulunan tehlikeli yükler ile ilgili operasyonlarda görev alan liman çalışanlarına çeşitli eğitimler verilmektedir. IMDG Kod Genel Farkındalık Eğitimi; IMDG Kod kapsamındaki tehlikeli yükleri elleçleyen liman çalışanlarına verilen eğitimdir. Genel farkındalık eğitimi; denizyoluyla taşınan tehlikeli yükler ile ilgili olarak; sınıflandırma, ambalajlama, işaretleme, etiketleme, plakalandırma, taşıma ünitesine ve gemiye yükleme, taşıma ünitesinden veya gemiden boşaltma, yük teklifi isteme, yük teklifini hazırlama ve kabul etme, yükü elleçleme, istifleme ve tahliye planlarını hazırlama, taşıma, depolama, ilgili sevk belgelerini hazırlama, kontrol ve denetim yapma, yasal gereklilikler ve tehlikeli yüklerin genel zararları konularında verilen eğitimdir. IMDG Kod Göreve Yönelik Eğitim; liman çalışanlarının icra ettiği göreve ve tehlikeli yüklerin emniyetli olarak elleçlenmesine ilişkin detaylandırılmış eğitimdir. IMDG Kod Yenileme Eğitimi; IMDG Kod'da yapılan değişiklikler konusunda bilgilendirme yapmak amacıyla iki yılda bir verilecek eğitimdir. Bu tez çalışmasında, liman çalışanlarının tehlikeli yük genel farkındalıklarının ölçülmesi ve değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda, tehlikeli yük genel farkındalık anketi geliştirilmiştir. İki bölümden oluşan anketin birinci bölümünde liman çalışanlarının demografik özelliklerini belirlemeye yönelik sorulara, ikinci bölümünde ise liman çalışanlarının tehlikeli yük genel farkındalık düzeylerinin ölçülmesine yönelik maddelere yer verilmiştir. Ankette yer alan her bir madde için 5'li Likert tipi dereceleme ölçeği kullanılmıştır. Tehlikeli yük genel farkındalık anketi, tehlikeli yük genel farkındalık eğitimi alan 100 liman çalışanına uygulanmıştır. Yapılan anketlerden elde edilen verilerin analizinde bir istatistik programı olan SPSS Statistics 23.0 (Statistical Package for Social Sciences) programından yararlanılmıştır. Anketin geçerliliği için anketin kapsam geçerliğine ve yapı geçerliğine bakılmıştır. Anketin yapı geçerliliğine sahip olup olmadığını belirlemek amacıyla açımlayıcı faktör analizi ve madde analizi yapılmıştır. Anketin güvenilirliği için iç tutarlılık katsayısına (Cronbach Alfa) bakılmıştır. Test- tekrar test güvenirlik yöntemi ile Pearson Momentler Çarpımı korelasyon katsayısı değerlendirilmiştir. Anket geçerlik ve güvenirlik çalışması sonucunda, liman çalışanları için hazırlanan tehlikeli yük genel farkındalık anketinin, geçerliği ve güvenirliği sağlanmış bir anket olduğu kanıtlanmıştır. Demografik değişkenlere ilişkin bulgular, liman çalışanlarının genel farkındalık düzeylerine ilişkin bulgular, demografik değişkenlerle ilgili farklılık analizlerine ilişkin bulgular ve regresyon analizine ilişkin bulgular değerlendirilmiştir. Cinsiyet ve çalışma süresi değişkenleri ile tehlikeli yük genel farkındalık faktörleri arasında istatistiksel düzeyde anlamlı bir farklılık olup olmadığı tespit edilememiştir. Yaş, çalışma pozisyonu ve eğitim durumu değişkenleri ile tehlikeli yük genel farkındalık faktörleri arasında istatistiksel düzeyde anlamlı bir farklılık olmadığı tespit edilmiştir. Liman çalışanlarının tehlikeli yüklere yönelik bilgi ve yeterlilik farkındalıklarının orta düzeyde; tehlikeli yük eğitimi farkındalıklarının iyi düzeyde; işletme sorumlulukları farkındalıklarının orta düzeyde; tutum farkındalıklarının ise çok iyi düzeyde olduğu tespit edilmiştir. Tehlikeli yük genel farkındalık faktörlerinin her biri arasında anlamlı ilişki tespit edilmiştir. Tehlikeli yük eğitiminin; tehlikeli yüklere yönelik bilgi ve yeterlilik, işletme sorumlulukları ve tutum farkındalıklarına istatistiki olarak anlamlı bir etkisi olduğu tespit edilmiştir. Liman çalışanlarının tehlikeli yük genel farkındalıklarının değerlendirildiği bu tez çalışması beş bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, denizyolu taşımacılığı, liman kavramı ve tehlikeli yük kavramı ile ilgili genel bilgilere yer verilmiş, geçmişte yaşanan önemli tehlikeli yük kazalarına değinilmiştir. İkinci bölümde, denizyolu tehlikeli yük taşımacılığının uluslararası ve ulusal mevzuattaki yeri incelenmiştir. Üçüncü bölümde, Denizyoluyla Taşınan Tehlikeli Yüklere İlişkin Uluslararası Kod (IMDG Kod) kapsamında bulunan tehlikeli yük sınıfları ve varsa bu sınıflardaki alt sınıflar ele alınmıştır. Tehlikeli yük sınıflarının karakteristik özelliklerine ve tehlikeli yük sınıflarında bulunan tehlikeli yüklere yönelik olarak alınacak genel sınıfsal önlemlere değinilmiştir. Dördüncü bölümde, liman çalışanlarının tehlikeli yük genel farkındalıklarını ölçmek amacıyla hazırlanan ve bir konteyner limanında tehlikeli yüklerle ilgili faaliyetlerin yürütülmesinde görev alan liman çalışanlarına uygulanan anketten elde edilen veriler, oluşturulan ilişkisel tarama modeli doğrultusunda SPSS 23.0 istatistik programı ile analiz edilmiştir. Beşinci bölümde, yapılan çalışmadan elde edilen sonuçlara ve çalışmanın kısıtlarına değinilmiştir, çalışmadan yola çıkılarak öneriler yapılmıştır.