Derindere ve Çeltikli sahalarında (Bismil doğu'su, Diyarbakır) Dadaş formasyonunun kil mineralojisi, inorganik ve organik jeokimyasal özellikleri

Bu çalışmada TPAO tarafından Derindere ve Çeltikli Sahalarında (Bismil Doğu?su, Diyarbakır) açılan Derindere?1 ve Çeltikli?1 sondaj kuyularında kesilmiş olan Dadaş Formasyonu?na ait kesinti şeyl örneklerinin tüm kayaç mineralojisi, kil mineralojisi, inorganik ve organik jeokimyasal özellikleri incelenerek bu birimin hidrokarbon kaynak kayası olabilme özellikleri belirlenip, bu kuyularda şeyl gazı veya kaya gazı üretebilmek için bazı parametreler irdelenmeye çalışılmıştır. İnceleme konusu olan Derindere ve Çeltikli sahaları Diyarbakır ili sınırlarında olup (Bismil ilçesi sınırlarında), Batman iline daha yakındır. İnceleme alanında Ordovisiyen-Oligosen aralığında bir çok birim mevcut olup bunlar Geç Miyosen yaşlı Şelmo Formasyonu tarafından örtülmektedir. Çalısma konusunu oluşturan Alt Siluriyen-Alt Devoniyen yaşlı Dadaş Formasyonu, sığ denizel bol organik malzemeli kumlu-siltli karbonat, marn ardalanması ve şeyllerden oluşur. Örnekler X-ısınları analiz yöntemi ile incelenmis ve tüm kayaç ve kil fraksiyon mineralleri tespit edilmistir. Tüm kayaç analiz sonuçlarına göre feldispat, dolomit, kalsit, kuvars, killer her iki sahada en yaygın minerallerdir. Kil fraksiyon analizinde illit hakim mineral olup kaolinit ve illit-smektit bulunmaktadır. İllit kristalinite değerleri her iki sahada diyajenetik zonu belirtmektedir. Jeokimyasal incelemelerde korelasyon analizleri sülfid, silikat ve oksit element birlikteliklerini ortaya koymuştur. Her iki sahada örneklerin tümünün şeyl jeokimyasına uyduğu görülmüştür. Derindere?1 ve Çeltikli?1 sondaj kuyularında kesilmiş Dadaş Formasyonu?na ait kesinti şeyl örneklerinin inorganik jeokimyasal verileri incelendiğinde her iki sondaj kuyusunda kesilmiş olan örnekler birbirinin yanal devamı niteliğindedir. Bununla birlikte major oksit, iz element ve nadir toprak elementleri bazı seviyelerin 250?300 m?lik bir kot farkıyla Derindere?1 ile Çeltikli?1 sondaj kuyularında kesilmiş kesinti örneklerin inorganik jeokimyasal açıdan benzer olduğu görülmektedir. Bu benzerlik nadir toprak elementlerinin Kuzey Amerika Şeylleri?ne (NASC) normalize diyagramında da görülmektedir. Her iki sondaj kuyusunda kesilmiş kesinti şeyl örneklerinin TOK değerlerine bakıldığında örneklerin organik maddece ?orta zenginlikte? olduğu, organik madde miktarının istifin tabanına doğru artarak en bol miktara ulaştığı ve üst seviyelerde organik madde miktarının azaldığı ve minimuma düştüğü gözlenmektedir. Her iki sondaj verilerinde S2-TOK, Hİ-Oİ ve Hİ-Tmax kerojen sınıflama grafiklerinde örneklerin çoğunluğu Tip III, az bir kısmı da Tip II kerojen alanında yer almaktadır. Kesinti şeyl örnekleri için S2/S3 Kerojen Tipi oranına göre istifin genel olarak petrol-gaz (karışık) türetebilecek özellikteki bir kerojeni işaret ettiği görülmüştür. Sondaj kuyuları genel olarak ele alındığında TOK artışına paralel olarak U, V, Ni, Cu, Ag, Mo, Sb, Cd ve Se gibi bazı iz elementlerin ortamda zenginleştiği görülmüştür. Kuvars+kalsit gibi kırılganlığı arttıran minerallerin miktarı, Tmax (olgunlaşma) ve Toplam Organik Karbon (TOK) miktarının artttığı Derindere?1 sondaj kuyusunda kesilmiş Dadaş Formasyonu?nun 3020 ile 3050 metreleri arası, diğer seviyelere göre daha çatlatılabilir, Çeltikli?1 sondaj kuyusunda kesilmiş Dadaş Formasyonu?nun 2760 ile 2790 metreleri arası, diğer seviyelere göre daha çatlatılabilir olduğu söylenebilir.