Devlet garantileri

Devlet, toplumun kolektif ve genel ihtiyaçlarını karşılamak üzere kamu hizmetini yürütür ve böylece kamu yararını temin eder. Bugün içinde bulunduğumuz neoliberal iktisadi düzlem, devletin az sayıda hizmeti nitelikli biçimde tesis etmesi, gerisini özel sektöre bırakması gerektiği varsayımı üzerine kuruludur. Bu kurgu hukuki alanı da etkilemiş ve kamu hizmetinin sunumuna ve finansmanına ilişkin düzenlemelerde dönüştürücü bir işleve sahip olmuştur. Böylece, kamu hizmetini doğrudan sunan ve finanse eden devlet anlayışı değişmiş, yerini farklı vasıtalarla kamu yararını temin etmeyi amaçlayan bir devlet anlayışına bırakmıştır. Neoliberal kurguda değişime uğramış ve iç içe geçmiş yeni rolleriyle devlet, kamu hizmetinin finansmanını özel hukuk kişilerinin katılımıyla sağlayabilir hale gelmiştir. Devlet, kamu hizmetini bizzat kendi başına veya özel hukuk kişilerinin katılımıyla finanse edebilir ve her ikisinde de Hazine'nin veya bünyesindeki idarenin nüfuzunu kullanacak şekilde hareket ederek bir mali güçten faydalanabilir. Devlet garantileri bu temele dayanır. Kamu hizmetinin doğrudan devlet tarafından finanse edildiği durumda, devletin borçlanma yoluna başvurması mümkündür. Devletin borçlanmasında, alelade bir borç ilişkisinin aksine, alacaklının başvurabileceği malvarlıksal değer ve tedbirler mevcut değildir. Bu sebeple devlet garanti vererek borcunu ödeyeceği kanaatini desteklemiş olur. Hazine geri ödeme garantileri bu bağlama aittir. Kamu hizmetinin özel sektörün katılımıyla ve özellikle kamu özel sektör iş birliği yöntemiyle finanse edildiği durumda, yasaların öngördüğü çerçevede devlet, normal şartlar altında özel sektör paydaşına ait olacak birtakım riskleri üstlenebilir ve böylece özel sektör paydaşına destek verebilir. Hazine yatırım garantileri ve talep garantileri bu bağlama aittir. Borç üstlenimi kurumu da bu bağlama aittir, ama teorik anlamda garanti teşkil etmez. İki bağlamın müşterek özelliği, devletin, üstlendiği riskin gerçekleşmesinden kaynaklanan bir ödeme yapıp yapmayacağının, yapacaksa bile bunun ne zaman olacağının bilinmemesidir. Riskin gerçekleşmesi durumunda, garanti bir devlet borcu niteliği taşımaya başlar ve borçlanma kalıbına girer. Devletin garanti vermesi koşula bağlı bir yükümlülük teşkil eder ve borca dönüşebilir. Devletin kamu hizmetinin finansmanında devlet garantilerine başvurması, neoliberal kurguya uygun olarak, rasyoneldir. Çünkü devlet garantileri, kamu hizmetiyle amaçlanan yararın bugünden elde edilmesine, gerçekleşmesi kesin bile olmayan bir maliyetinse geleceğe ertelenmesine hizmet eder. Ancak, bu durum gelecekteki vergi mükellefleri bakımından adaletsizlik yaratır. Zira faydayı bugünden elde edenler, maliyet riskini gelecekteki mükelleflere bırakır. Bu adaletsizliğin tamiri, fayda ve maliyet hesabının iyi yapılmasıyla, verilen garantilerin kamusal hesaplara kaydedilerek kamuoyunun kontrolüne açık tutulmasıyla ve mali saydamlığın tesis edilmesiyle mümkündür. Türk hukukundaki garanti düzenleme ve uygulamaları bu gereklilikleri sağlamakta yetersiz kalmaktadır.