Dijital ödeme sistemlerinde blok zinciri teknolojisinin hukuken değerlendirilmesi

Toplum içinde yaşayan bireylerin temel gereksinimlerinin sağlanması için bir karşılığa ihtiyaç duyulmuştur. Bu çerçevede arz ve talep dengesi içerisinde bireyler karşılıklı takas ile gereksinimlerini karşılamaya çalışmışlardır. İlk çağlarda bireyler ihtiyaç duyduğu malları, toplum içinde yaşayan diğer bireylere bir bedel sunarak gidermiş ve bu suretle takas işlemi gerçekleştirilmiştir. Zaman geçtikçe kişiler arasındaki söz konusu malların karşılıklı değişimi işlemi yerini, altın ve gümüş gibi değerli eşyaların bir mal karşılığı olarak kullanılmasına bırakmıştır. Modern çağların başlamasıyla birlikte ise, değerli eşyaların yerine kağıt ve madeni paralar ticarette kullanılmaya başlanmış ve para, malların alım satımında değişim aracı olmuştur. Teknolojinin gelişimi yalnızca bilim, eğitim, sağlık gibi alanlarda değil, finans ve ticaret alanlarında da önemli yenilikler getirmiştir. Dijitalleşmeyle birlikte ekonomide paranın fiziken kullanımı azalmış ve elektronik ödeme sistemleri daha çok tercih edilmeye başlanmıştır. Bireyler bir mal karşılığı ödemelerini daha çok kredi kartı gibi dijital sistemler ile gerçekleştirmektedirler. Son dönemlerde ise, özellikle zaman avantajı sağlaması, salgın hastalıkların neden olduğu sosyal alan kısıtlaması, fiyat performansı açısından sağlanan faydalar nedeniyle internet üzerinden elektronik olarak yapılan alışverişlerde artış gözlenmiştir. Fiziken mal alım satımı yerini elektronik ticarete bırakmış ve sanal kartların kullanılması gündeme gelmiştir. Bilişim teknolojilerinin gelişimi para kavramında da sanal alan oluşturmuş ve sanal para olarak sınıflandırılan kripto para dünya çapında yaygınlaşmaya başlamıştır. Blok zinciri teknolojisi ile işlerlik kazanan kripto paralar, bireyler arasında bir yatırım aracı olarak popüler hale gelmiş ve ekonomide değer kazanmaya başlamıştır. Dünya genelinde elektronik ticaretin hız kazanması ve bu nedenle alışveriş sonrası ödeme sistemlerinde değişiklik olması; Türkiye'de de bu uygulamaların hukuki alt yapıya kavuşturulmasını gerekli kılmış ve 20.6.2013 tarih ve 6493 sayılı Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun yayımlanmıştır. Anılan kanunla birlikte elektronik ticarete dayalı olarak dijital ödeme sistemleri ve ödeme hizmeti sağlayıcısı, sanal ödeme gibi uygulamalara hukuki bir düzen oluşturulmaya çalışılmıştır. 23.10.2014 tarihli ve 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun'da elektronik ticari hizmetler, mevcut ticari ilişkilerden farklı bir regülasyona tabi tutulmuştur. Ancak, bilişim sistemlerinin gelişimi ticarette kullanılan para kavramında da değişimlere neden olmuş ve mevcut hukuki düzenlemeler bu alanda uygulamanın nasıl yürütüleceği, yaptırımların ne şekilde uygulanacağı konusunda yetersiz kalmıştır. Ayrıca, kripto paralara olan ilginin gün geçtikçe artması hukuki düzenleme yapılması gerekliliğini doğurmuş ve 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nda (SPKn) kripto varlıklar ile kripto varlık hizmet sağlayıcılarına ilişkin önemli düzenlemeler yapılmıştır. Bu çalışmanın amacı, teknolojik bir yenilik olan blok zincirinin ödeme sistemlerinde uygulanabilmesinin mümkün olup olmadığı, uygulanması halinde doğabilecek uyuşmazlıkların çözümü ve ilgili hukuki düzenlemeleri incelemektir. Çalışmada öncelikle ödeme sistemleri ve dijital ödeme araçları ele alınarak, bitcoin başta olmak üzere kripto paraların alışveriş işlemlerinde, e-ticarette bir karşılık olarak kullanılıp kullanılamayacağı, bir başka deyişle kripto paranın ödeme aracı olarak kullanılabilirliği üzerinde durulacaktır. Ardından, blok zinciri teknolojisinin avantaj ve dezavantajları ile dijital bir ödeme sistemi olarak uygulanıp uygulanamayacağı ve bu bakımdan karşılaşılabilecek sorunlar ile çözüm önerilerine yer verilecektir. Karşılaştırmalı hukuktan örnekler analiz edilecek, Türkiye mevzuatında kripto varlıklar açısından getirilen yeni düzenlemeler tartışılarak, kripto varlık hizmet sağlayıcılarının hem hukuki hem idari sorumluluğu ve kullanıcılar açısından öngörülen tazmin hükümleri ile alternatif çözüm yolları incelenecektir. Anahtar Kelimeler: Ödeme Sistemleri, Blok Zinciri, Kripto Para, Elektronik Ticaret, Dijital Ödeme Araçları, Tazmin.