Dinamik yetenekler çerçevesinde tedarik zinciri dayanıklılığının ve sağlamlığının işletme performansına etkisi

Son beş yılda meydana gelen Küresel COVİD-19 pandemisi, bölgesel Ukrayna-Rusya savaşı ve Türkiye'deki yıkıcı depremin etkisi ile oluşan belirsizlik, işletmelerin tedarik zincirlerinin bozulmasına neden olmuştur. Bu karmaşıklıkta, kayıpların en aza indirilmesi için en etkili yöntem, işletmelerin tedarik zinciri dayanıklılıklarını ve sağlamlıklarını artırmalarına yönelik uygun yetenekleri belirlemesi ve geliştirmesidir. Proaktif ve reaktif yeteneklerin kullanılması, işletmelere performanslarını ve rekabet üstünlüklerini artırma şansı verecektir. Bu çalışmada, doğal ve insan kaynaklı olayların meydana getirdiği çevresel değişikliklerdeki belirsizlikler ile oluşan tedarik zincirleri bozulmalarında, işletme tedarik zincirlerinin dayanıklılığı ve sağlamlığının işletme performansına etkisinin ne ölçüde olduğunun araştırılması amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda, belirsizliğin hâkim olduğu durumlarda işletme yapısının hızlı değişen çevreye uyumunun sağlanması için dinamik yetenekler yaklaşımı ve bu uyuma yönelik gerekli bilginin işlenmesi için ise örgütsel bilgi işleme yaklaşımı ele alınarak literatüre farklı bir bakış açısı getirileceği düşünülmüştür. Çalışmada, literatürde tedarik zinciri dayanıklılığını etkilediği tespit edilen esneklik, yedek kapasite, iş birliği, tepki verebilirlik ve düzelme yetenekleri, tedarik zinciri sağlamlığı için de test edilmiştir. Tedarik zinciri literatüründe görece yeni incelenmeye başlanan blok zincir teknolojisi de araştırma modeline dahil edilmiştir. Literatürden elde edilen ölçeklerden oluşturulan anket ile Ankara'da faaliyet gösteren farklı sektörlerdeki mamul üreticisi ihracatçı küçük ve orta büyüklükteki işletmelerden (KOBİ) veri toplanmıştır. Elde edilen veriler, yapısal eşitlik modellemesi (YEM) kapsamında analiz edilmiş ve hipotezler test edilmiştir. Bulgular, proaktif yeteneklerden iş birliğinin sağlamlık üzerinde, reaktif yeteneklerden düzelmenin hem dayanıklılık hem de sağlamlık üzerinde, sağlamlığın dayanıklılık üzerinde, dayanıklılığın ve sağlamlığın işletme performansı üzerinde olumlu yönde etkisi olduğunu ve tedarik zinciri inovasyonunun esneklik ile dayanıklılık arasındaki ilişkide düzenleyicilik rolünün olduğunu göstermektedir. Bunlara ek olarak, aralarında ilişki olabileceği değerlendirilen proaktif yeteneklerden esneklik ve yedek kapasitenin hem dayanıklılık hem de sağlamlık üzerinde,iş birliğinin dayanıklılık üzerinde, reaktif yeteneklerden tepki verebilirliğin hem dayanıklılık hem de sağlamlık üzerinde herhangi bir etkisinin bulunmadığı ve blok zincir teknolojisinin iş birliği ile dayanıklılık arasındaki ilişkide düzenleyicilik rolünün olmadığı da ortaya çıkmaktadır. Sonuç olarak, mamul üreticisi işletmeler meydana gelen tedarik zinciri bozulmalarında öz yeteneklerini kullanarak tedarik zincirlerini dayanıklı ve sağlam hale getirip işletme performanslarını artırmaktadır. Bu artışın gerçekleşmesinde, iş birliği ve düzelmenin de dolaylı olarak etkisi bulunmaktadır. Bu kapsamda uygulamacılara, işletme performanslarını artırmak için süreçlerinde inovasyon yapmaya devam etmeleri önerilmektedir.