La direction des affaires religieuses est-elle une Institution de Tutelle Religieuse?

Bu tezde tek parti dönemi din politikalarının bir sonucu olarak ortaya çıkmış Diyanet İşleri Başkanlığı kurumu incelenmiştir. Osmanlı modernleşmesinin bir sonucu olarak değerlendirilen cumhuriyet devrimleri bağlamında kurumun geçirdiği yapısal ve kurumsal değişimler ele alınmıştır. Özellikle, çok partililiğe geçişten sonra Türkiye'deki siyasi atmosferin değişimiyle birlikte din alanında meydana gelen dönüşüm bu tezin ana unsurlarından biri olmuştur. İlk bölümde, tek parti döneminde, Cumhuriyet Halk Partisi'nin din yaklaşımı ve din alanının yeniden düzenlenmesine yönelik hukuki değişiklikler ele alınarak, 1961 Anayasası'na kadar dine dair hazırlanmış kanunlar incelenmiştir. Özellikle, 1924 yılında yapılan hukuki reformların Türkiye'deki din alanının yeniden tanımlaması ve dini otorite olarak görevlendirilen Diyanet İşleri Başkanlığı'nın laik devlet bünyesindeki varlığı ve işlevi siyasal açıdan önem arz etmektedir. Bütün tek parti döneminde dini muhalefetin oluşmasını engellemek için siyasal otorite tarafından araçsallaştırılan Diyanet İşleri Başkanlığı'nın üstlenmiş olduğu yükümlülükler, Türk siyasal yaşamında siyasal, dini hareketlerin oluşmasında ve konumlanmasında en önemli etkenlerden biri olmuştur. 1945 sonrası Türk siyasetinde ortaya çıkan siyasi partiler din alanını ve bu alandan sorumlu olan Diyanet İşleri Başkanlığı'nı siyasal çıkarları için kullanmaya çalışmışlardır. Özellikle, savaş sonrası dönemde Türkiye'nin batı bloğu içerisinde yer alması ve buna bağlı olarak sol akımlara karşı politikaların artması dinin yeniden Türk toplumunda önem kazanmasına neden olmuştur. İkinci bölümde, 1946-1960 yılları arasında Türk siyasetinin en önemli konularından biri laiklik ve din konusu yer almıştır. Diyanet İşleri Başkanlığı bu dönemde mevcut hükümetlerin politikalarını onaylamak ve yürütmek için önemli görevler üstlenmiştir. 1950'li yıllarda imam hatip okullarının açılmasıyla birlikte devletin kendi kurduğu okullarda yetişmiş, rejimin değerleriyle temelde çatışmayan din bürokrasisi doğmaya başlamıştır. Bunun bir sonucu olarak, özellikle 1961 Anayasası sonrasında Diyanet İşleri Başkanlığı anayasal bir kimlik kazanmış ve kurumsallaşma süreci hızlanmıştır. Modern bir devlet için gerekli olan modern bürokrasi anlayışı, Türkiye'de din alanının ve Diyanet İşleri Başkanlığı'nın bürokratikleşmesine yol açmıştır. Böylelikle, Diyanet İşleri Başkanlığı din alanından sorumlu tekel bir kurum haline dönüşmüştür. Bu tez çalışmasında, 1945-1960 yılları arasında Türk siyasi yaşamında, bürokratikleşmiş dini bir vesayet kurumu olarak Diyanet İşleri Başkanlığı'nın yapısı, yeri ve önemi incelenmiştir.