Dil öğretiminde Hallıday'in işlevsel dilbilgisine göre iki korku öyküsünün söylem çözümlemesi

Bu çalışmanın amacı, metin incelemesine işlevsel bir yaklaşım getirmek veöğrencilerin metindeki bilgi ile yazarların güdülerini anlamak ve değerlendirebilmekiçin gereksinim duyduğu eleştirel okuma yetilerini geliştirmektir. Bu yüzden EdgarA. Poe'nun `The Black Cat' ve Mary W. Shelley'nin `The Mortal Immortal' adlı ikikorku öyküsü, işlevsel yöntemle gerçekleştirilen dilbilimsel incelemenin bütüncesiolarak seçilmiştir. Her metinde düzey tümce ve içeyerleşik tümceler (ranking &embedded clause) ile bunların işlevsel kurucuları belirlenmiş ve bunlara üç türişlevsel ad verilmiştir; çünkü metinler İşlevsel Dilbilgisinin Düşünsel, Kişilerarası,Metinsel Üstişlevlerindeki üç dizgeye göre çözümlenmiştir: Geçişlilik (Transitivity),Kiplik (ve Kipsellik) (MOOD & Modality), İzlek (Theme). Son olarak, araştırılandilbilgisi olayını simgeleyen işlevsel kurucuların toplamı hesaplanmış ve her birulamdaki işlevsel birimlerin toplamından sıklık tabloları oluşturulmuştur. İşlevselmetin çözümlemesi sonucunda elde edilen verilerin değerlendirilmesiyle şusonuçlara ulaşılmıştır:1. Kişilerarası dizgede kiplik seçimi: Bildirme tümceleri her iki metinde debaskın durumdadır ve soru ile emir tümcelerinin seyrekliği, yazarların yazılıanlatımda tekil konuşmaları (monologue) benimsediğini göstermiştir.2. Kipliğin biçimi: Metinlerde kiplik seçimi, çoğunlukla uyumlu biçimde(congruent mode) gerçekleştirilmiş olsa da yazarlar, özellikle gösterimlik-yanıtalma amacı gütmeyen (rhetorical) ve açıklayıcı (expository) sorularda kipliğinuyumsuz biçimini (incongruent mode) kullanmayı seçmişlerdir.3. Kipsellik (Modality): Yazınsal türü anlatı olan metinlerde kipsellikten azyararlanılmış ve önermeler ?kipsellik? (Kocaman & Osam, 2000: 143) birimleriaracılığıyla değişikliğe uğramamıştır; çünkü bilimsel metinlerin aksine, kişiseldeneyimler aktarıldığından kesin bir anlatım dili benimsenmiştir.4. Kipselliğin anlatım biçimi: Shelley öznel kipselliği (subjective modality)daha çok kullanmış ve bu sayede metindeki etkisel katılımını (affective involvement)ve otoritesini arttırmıştır.5. Belirtecimsilerin (Adjuncts) kullanımı: Öykülerde okuyucuya tartışmayayer vermeyen bilgi sunabilmek amacıyla çok sayıda belirtecimsi kullanılmıştır.6. Belirtecimsilerin türleri: Shelley seslenme (vocative) ve süreklilik(continuity) belirtecimsilerini daha sık kullanmıştır; çünkü anlatımda konuşmanıntekillikten çıkıp ikili konuşmaya dönüştüğü bölümlere yer verilmiştir7. Kişilerarası dizgede kullanılan kişi adılları: Yazarların birinci tekil kişininyanında okuyucuyu da kapsayan birinci çoğul kişi adılını kullanarak, okuyucuylaetkileşimi arttırmak için `bireşimsel kişileştirme' (synthetic personalisation) denilenbir biçembilimsel araçtan yararlandıkları saptanmıştır.8. İzlek türleri: Metinlerin oluşumunda, basit izleklerin (Simple Themes)çoklu izleklerden (Multiple Themes) sayıca üstün olduğu görülmüştür ve bununyazılı söylemin belirleyici bir özelliği olduğu saptanmıştır.9. Metinsel izlekler (Textual Themes): Öykülerde metinsel izlekler sıkçakullanılmıştır; çünkü bunlar, okuyucuların metinleri anlayışını yönlendirmiş ve anlatıtüründeki metinleri tartışmacı ve açıklayıcı bir anlatıma büründürmüştür.10. Kişilerarası izlekler (Interpersonal Themes): Yazarlar, anlatıcılarınınönermelerine karşı tutumlarını göstermek için kişilerarası izlekleri kullanmışlardır.Kipsellikten doğan kişilerarası anlamlar belirtilmişse de; bunlar, yazarların metinlerüzerindeki etkinliklerini vurgulamak için odaklanmamış kipsel eylemlerle (non-thematic modal finites) açıklanmıştır.11. Konusal izlekler (Topical Themes): Yazarlar, tutarlı bir bakış açısı ortayakoyabilmek için anlatımda birinci tekil adıllardan konusal izlekler oluşturup olayörgüsünü birinci ağızdan ve tek bir kaynaktan aktarmayı seçmişlerdir.12. Belirtili izlekler (Marked Themes): Yazarlar, okuyucunun dikkatinimetinlerin izleksel gelişiminde yerlik bilgisine çekmek (locative orientation) ve etkilibir biçimde sezdirimsel anlamlar bildirmek için ?önceleme? (Erden, 2002: 365)(Foregrounding) yoluyla belirtili izlekleri sıkça kullanmışlardır.13. Geçişlilik dizgesindeki süreç türleri (process types): Anlatı türündeki bumetinlerde yaygın olarak olay ve etkinlik bildiren süreçler (material processes)görülmüştür. Aktör (yapan) rolünü en çok üstlenen ve güçlü olarak betimlenenkatılımcı ise Poe'nun erkek anlatıcısıdır. Bu nedenle süreçlerle eşleştirilen katılımcırollerinin çözümlenmesi, yazarların okuyuculara sezdirdiği düşünsel yapıyı (ideoloji)ortaya çıkarmıştır: olay ve etkinlik bildiren tümcelerin dilbilgisel yapısında saklı olancinsel rollere ilişkin basmakalıp yargılar gibi.14. Davranışsal ve zihinsel süreçler: Zihinsel süreçlerin, davranışsal süreçleregöre daha fazla yoğunlukta olduğu görülmüştür; çünkü `birinci kişi' anlatıcı, zihinselsüreçler yardımıyla duygularını ayrıntılı olarak aktarmasına rağmen, kendidavranışlarını dışarıdan gözlemleyemediğinden daha az sayıda davranışsal süreçkullanmıştır. Bu nedenle, öyküleri üçüncü bir kişi anlatsa, her şeyi bilen buanlatıcının katılımcıların davranışlarına ilişkin daha betimleyici bir açıklamayapabileceği savlanmaktadır.15. Düşünsel dizgedeki koşullar (Circumstances): Bazı katılımcılarınsöylemlerini tartışmadan uzak tutmak ve olayların geliştiği çevreye ilişkin kanıtlargöstererek öykünün deneyimsel içeriğini desteklemek için Poe'nun koşulları dahasıklıkla kullandığı görülmüştür.Anahtar Sözcükler: Düşünsel, Kişilerarası, Metinsel Üstişlevler.