Diyabetli bireylerde sağlık okuryazarlık düzeyinin diyabet komplikasyonlarına yönelik risk algısı ve özbakım davranışı üzerine etkisi

Amaç: Bu çalışma ile Afyonkarahisar merkeze bağlı 6 adet Aile Sağlığı Merkezinde 20-75 yaş arası tip 2 diyabetli bireylerde sağlık okuryazarlık düzeyinin diyabet komplikasyonlarına yönelik risk algısı ve özbakım davranışı üzerindeki etkisini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda, araştırmada diyabetli bireylerin sağlık okuryazarlık düzeyi ile diyabet komplikasyonlarına yönelik risk algıları arasındaki ilişki incelenerek, sağlık okuryazarlığının risk algısı üzerindeki etkisi incelendi. Ayrıca, sağlık okuryazarlık düzeyinin diyabet özbakım davranışlarını nasıl etkilediği araştırıldı. Gereç ve Yöntem: Tanımlayıcı ve kesitsel tipte olan bu araştırmaya, 01.09.2024 - 30.11.2024 tarihlerinde belirlenen ASM'lere başvuran 20-75 yaş arası tip 2 diyabetik bireyler dahil edildi. Çalışmaya katılanlara yüz yüze olacak şekilde kişisel bilgi formu, diyabet sağlık okuryazarlık ölçeği, risk algı ölçeği - diabetes mellitus ve diyabet özbakım aktivite anketi uygulandı. Veri analizleri, IBM SPSS Statistics for Windows sürüm 26.0 paket programı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Tüm testlerde istatistiksel anlamlılık düzeyi olarak p<0,05 kabul edilmiştir. Bulgular: Çalışmaya katılan 27 ile 75 yaşları arasında olan 348 tip 2 diyabetli bireylerin yaş ortalaması 56,98±10,9 olarak bulundu. Katılımcıların %60,6'sı kadın, %75'i evli, %55,2'si ilkokul mezunu, %51,1'i ev hanımı, %52'si asgari ücretin altında gelir düzeyine sahipti. Çalışmaya katılan tip 2 diyabet hastalarının diyabet süre ortalaması 10,95±8,21 yıl olarak bulunmuştur. Diyabet Sağlık Okuryazarlık ölçeği puan ortalamaları fonksiyonel SOY alt boyutunda 15,58±4,05, interaktif SOY alt boyutunda 12,15±4,82, eleştirel SOY alt boyutunda 6,18±2,68 olarak bulunmuştur. Risk Algı Ölçeği - DM puan ortalamaları risk bilgisi alt boyutunda 2,10±0,88 , bileşik risk alt boyutunda 1,95±0,46, endişe alt boyutunda 2,25±1,17, iyimserlik alt boyutunda 2,72±0,79, kişisel hastalık riski alt boyutunda 1,98±0,61, çevresel risk alt boyutunda 1,67±0,61 olarak bulunmuştur. Diyabet Özbakım Aktiviteleri Anketi puan ortalamaları alt boyutlarından; diyet 3,20 ± 0,97, egzersiz 0,57±0,89 , kan şekeri 0,85±1,32 , ayak bakımı 0,33±0,66 olarak bulunmuştur. Sonuç: Tip 2 diyabetli bireylerde sağlık okuryazarlık düzeyinin, diyabet komplikasyonlarına yönelik risk algısı ve özbakım davranışları üzerinde önemli bir etkisi olduğunu göstermiştir. Diyabetli bireylerde sağlık okuryazarlığını artırmaya yönelik eğitim ve farkındalık çalışmalarının, hastalık yönetimi ve komplikasyonların önlenmesi açısından kritik bir öneme sahip olduğunu ve etkin özbakım uygulamalarıyla ilişikili olduğunu göstermektedir.