Doğu Karadeniz'de kırsal mimari: Rize-Fındıklı-Hara Köyü-Köseoğlu Osman Cengiz Evi

Karadeniz Bölgesi'nin Doğu Karadeniz Bölümü farklı tiplerde kırsal mimari öğeleri ve doğal değerleri bir arada barındıran bir bölgedir. Bu kırsal mimari örnekler yakın zamana kadar özgünlüğünü korumayı başarsa da gerek değişmekte olan yapım teknolojisinin halk üzerindeki etkisi, gerekse koruma konusuna yeterli önemin verilmemesi nedeniyle yok olmaya başlamıştır. Bu gibi sorunları çözmeye yönelik çabalar ve çalışmalar çok kısıtlıdır. Yörede benzeri sorunların çözümüne yönelik önlemlerin artması ve kırsal mimaride koruma konusunda farkındalık oluşturmak için, tez kapsamında, Doğu Karadeniz kırsal mimarisinin önemli örneklerinden olan yöresel plan tipi ve göz dolgu yapım sistemi gözlenebilen Köseoğlu Osman Cengiz Evi çalışılmıştır. Bu kapsamda, Lazların tarihi, çalışma alanı olan Rize ve Fındıklı'nın tarihsel gelişimi, coğrafi konumu, iklimi, bitki örtüsü, sosyo-kültürel ve ekonomik yapısı incelenmiştir. Doğu Karadeniz'de kırsal mimari açısından konuya yaklaşım ise, bölge mimarisinde geleneksel yerleşim biçimlenişleri, plan tipi, yöre yaşamının bir mimari çıktısı olan serenderler ve geleneksel yapım sistemleri araştırılıp çalışılarak detaylı olarak incelenmiştir. Bu bağlamda yöre mimarisinin standartlaşmış olan plan tipine tez kapsamında 'Laz Evi' olarak değinilmiştir. Fındıklı ilçesi, Doğu Karadeniz Bölgesi'nin Rize İli'nin en doğudaki ilçesidir. Sahil şeridinde yer alan ilçenin kuzeyini Karadeniz, güneyini Artvin'in Yusufeli ilçesi, doğusunu Artvin'in Arhavi ilçesi ve batısını Rize'nin Ardeşen ilçesi sınırlamaktadır. Eski (Lazca) ismi Viçe (Viǯe)'dir. Hayli engebeli bir arazi yapısına sahip olduğundan ilçe yerleşimi sahil şeridi ve dere çevrelerindeki düzlük alanlarda yoğunlaşmıştır. Bölge yüzyıllar boyunca çeşitli kültürleri barındırmış ve bu kültürlerin etkilerini hala günlük yaşantı ve mimaride sürdürmektedir. Bu etki tez kapsamında Laz Evi olarak bahsedilen plan yapısına sahip, göz dolgu evlerde de gözlenmiştir. Rize İli, Fındıklı İlçesi, Hara Köyü, Kozmağa Mevkii, Köseoğlu Mahallesi'nde bulunan Köseoğlu Osman Cengiz Evi ve serenderi de bu özellikleri tipik olarak gösteren örneklerdir. Çalışma kapsamında yapının mevcut durumunu anlatan rölöve çizimleri, yapıdaki hasarlar, kullanılan malzemeler ve farklı dönem etkilerini gösteren analiz çalışmaları, yapının ilk dönemini anlatan restitüsyon çizimleri, restitüsyon verileri, uzman görüşleri ve konfor koşulları dikkate alınarak hazırlanmış olan müdahale önerisi ve müdahale sonrası yapının önerilen durumunu anlatan restorasyon çizimleri hazırlanmıştır. Ayrıca yapının ayrıntılı bir fotoğraf albümü de hazırlanmıştır. Literatür çalışması kapsamında ise Doğu Karadeniz Bölgesi kırsal mimarisi hakkında kapsamlı bir araştırma yapılmış, bölge mimarisinin yapım teknikleri, aykırı örnekleri, göz dolgu mimari tekniği detaylı olarak aktarılmaya çalışılmıştır. Çalışmayla eş zamanlı olarak çevredeki benzer yapılarda da gözlemler yapılmıştır. Yapı ustaları, ev sahipleri, civar evlerin sahipleri ve köy sakinleri ile kişisel görüşmeler gerçekleştirmiştir. Yapım sürecine ve yapıların özgün durumlarına dair bilgiler edinilmiş ve edilen bu bilgiler restitüsyon çalışmasına ışık tutmuştur. Restitüsyon önerisi, yapı üzerindeki izler, benzer yapılardan elde edilen veriler ve ev sahipleri ile yapılan sözlü görüşmeler doğrultusunda geliştirilmiştir. Köseoğlu Evi eğimli bir araziye oturan ve serenderiyle birlikte doğu tarafındaki çaylıklara hâkim bir yapıdır. Yöre mimarisinde görüldüğü üzere, yığma moloz taş temel ve bodrum duvarları üzerinde göz dolgu ve ahşap dolma zemin kat duvarlarına sahiptir. Göz dolgu mimari kısaca, ahşap karkas sistem içinin önce ikincil dikmeler ve bu dikmelerin arasına yatay şekilde yerleştirilerek kutu şeklinde gözler oluşturan ince ahşap latalar ile bir karolaj sistemi oluşturulması ve bu kutuların içinin dere taşları ile doldurulması yöntemidir. Köseoğlu Evi tipik bir Laz Evi plan şemasında olması beklendiği üzere; aşhane, aşağı oda, yukarı oda, mabeyn oda, hayat, köşk oda, didi oda ve tuvalet mekanlarından oluşmaktadır. Tuvalet hacmi yöre mimarisinde, Anadolu'da görülen geleneğin aksine, yüzyıllardır evin bir parçasıdır. Çoğu tarihi evde görüldüğü gibi, Köseoğlu Evi'nde de yıllar içerisinde birçok kullanıcı müdahalesi yapılmıştır. Eve yapılan müdahalelerin genellikle büyük çaplı olmasının nedeni evin ikinci kullanıcısı Osman Cengiz ve üçüncü kullanıcısı Raik Cengiz'in marangoz ve dülger olmalarıdır. Bu müdahalelerden çoğu bilinçli müdahaleler iken bazıları da niteliksiz müdahalelerdir. Müdahalelerin çoğu 1970 yılı öncesinde yapılmıştır. Yapının ahşap malzemesinde mantarlanma, çürüme gibi sorunlar olmasına rağmen yörede uygulanan saçak genişliği, ağacı kesme zamanı gibi önlemler sayesinde evde bozulmalar çok ciddi sonuçlar yaratmamıştır. Buna rağmen güneşlenme süresinin azlığı genel bir sorundur. Kuzey cephede güneşlenme süresi diğer cephelerde göre daha az olduğundan hem ana yapıda hem de serenderde kuzey cephede ahşap bozulmaları diğer cephelere oranla biraz daha fazladır. Bunun yanında göz dolgu duvarda kireç bazlı sıvada yer yer derz boşalmaları, bu nedenle de taş malzemede yer yer kayıp gözlenmektedir. Köseoğlu Evi halihazırda konut olarak kullanılmakta olan bir yapıdır. Restorasyon önerisi sonrası da konut işlevi önerilmiştir. Bu nedenle restitüsyon verileri ve günümüz konfor koşullarının gerekleri dışında büyük müdahaleler önerilmemiştir. Bu doğrultuda yapının özgün tarihi verileri, plan tipi özelliği ve geleneksel yapım teknikleri korunacak biçimde; yapının niteliksiz eklerden arındırılması, önerilen noktalarda sağlamlaştırma yapılması, eleman ve malzeme kaybı olan noktaların özgün malzeme ile bütünlenmesi ve eskimiş ya da niteliksiz olarak yeniden yapılmış bölümlerin restitüsyon verileri doğrultusunda yeniden yapımı önerilmiştir. Bu tez çalışmasındaki temel amaç yörenin mimari kültürünün gelecek nesillere aktarımının sağlanmasında bir adım atmaktır.