Dönüşümsel öğrenme ve pozitif psikoloji kuramı temelinde spiritüel turizm deneyimine yönelik ölçek geliştirme ve yapısal modelleme çalışması

Mezirow'un (1991) Dönüşümsel Öğrenme Kuramı, insanların deneyimleri bütünüyle içselleştirip anlamlandırmalarına; bu psikolojik sürecin sonunda farklı bir bakış açısı kazanarak düşünce, duygu ve eylemlerinde radikal değişimler yaşamalarına odaklamaktadır. İçsel arayışın dördüncü basamağında ortaya çıkan spiritüel turizm, pozitif psikoloji odaklı dönüşümsel ve sürdürülebilir turizm türü olarak öne çıkmaktadır. Araştırma kapsamında spiritüel turizm deneyimine yönelik bir ölçüm aracının geliştirilmesi, kapsamlı bir spiritüel turist tipolojisinin ortaya konulması ve spiritüel turizm deneyimi ile pozitif turist psikolojisi arasındaki ilişkilerin doğrudan ve göstergeler düzeyinde incelenmesi amaçlanmaktadır. Bu doğrultuda nitel ve nicel metotların art arda kullanıldığı keşifsel sıralı karma yöntem araştırması uygulanmıştır. Araştırmada Churchill'in (1979) sekiz aşamalı ölçek geliştirme modeli ile Creswell ve Plano Clark'ın (2011) karma yöntem prosedürünü temel alan toplam 20 aşamalı bilimsel süreç izlenmiştir. Nitel aşamada veri çeşitleme tekniğiyle 11 yüz yüze görüşme, 42 eşzamansız online görüşme, yurtiçinde 6, yurtdışında 33 gözlem gerçekleştirilmiş ve 818 turist değerlendirmesi üzerinde doküman incelemesi yapılmıştır. Nicel aşamada ise 950 spiritüel turist üzerinde anket uygulanmıştır. Toplam 2683 turist cümlesi üzerinde yapılan tematik analiz bulguları ile AFA ve DFA sonuçları spiritüel turizm deneyiminin 'Dönüşüm, Şifa, Atmosfer, Aşkınlık, Kaçış ve Maneviyat' olmak üzere 6 bileşenli reflektif bir yapı olduğu ortaya koymuştur. Bulgular, geliştirilen 31 önermeli 'Spiritüel Turizm Deneyimi Ölçeği'nin istatiksel olarak geçerli ve güvenilir olduğunu göstermektedir. Haq ve Jackson'a (2006a) ait beşli tipolojisi genişletilerek 'arayışçı, master, seyahatsever, rastgele, tesadüfi, şans eseri ve sempatizan' olmak üzere yedili spiritüel turist tipolojisi tanımlanmıştır. Turistlerin 'spiritüel gelişim, dönüşüm, farkındalık, şifalanma, bakış açısı kazanma, pozitif psikolojiye yönelme, öze içsel yolculuk, kendini gerçekleştirme, içsel huzur' gibi motivasyonlarla seyahat ettikleri ortaya çıkmıştır. Spiritüel Turizm Deneyimi Temelli Pozitif Turist Psikolojisi Modeli'ne (STEPTOP Modeli) göre spiritüel turizm deneyimi ile pozitif psikolojinin göstergeleri olan bilinçli farkındalık, olumlu duygular, pozitif düşünce, memnuniyet, öznel, psikolojik ve spiritüel iyi oluş arasında pozitif yönde güçlü bir ilişki bulunmaktadır. Pozitif turist psikolojisiyle deneyim sonrası davranışlar arasında doğrudan ve hatırlanabilirlik aracılı pozitif ilişki olduğu ortaya çıkmıştır.