Duygu içerikli işitsel uyaranların görsel bellek performansı ve karar verme süreçleri üzerine etkisi

Bu çalışmanın amacı, duygunun net olarak belirlenemediği nötr insan yüz uyaranları ile üç farklı duygu değerliğini (negatif, pozitif ve nötr) içeren işitsel uyaranları farklı modalitelerden olmak üzere eş zamanlı olarak sunulduğunda, verilen farklı yönergelere bağlı olarak görsel bellek ve karar verme süreçleri üzerindeki etkilerin araştırılmasıdır. Çalışmanın örneklemini araştırmanın dahil etme, dışlama kriterlerine uygun olarak belirlenmiş olan gönüllü olarak katılmayı kabul eden yaşları 18-27 arasında değişen 65 (53 kadın, 12 erkek) üniversite öğrencisi oluşturmaktadır. Çalışmanın deney aşamasına geçilmeden önce karıştırıcı değişkenler olma ihtimali sebebiyle katılımcılara klinik, kişilik ölçümleri ve duygu tanıma, empati düzeyi ile ilgili çeşitli ölçekler uygulanmış olup katılımcıların bilişsel süreçlerini kontrol etmek amacıyla da kapsamlı bir nöropsikolojik test bataryası uygulanmıştır. Katılımcılara deney aşamasında, nötr yüz uyaranları ile duygu içerikli işitsel uyaranlar eş zamanlı olarak farklı yönergeler ile sunulmaktadır. Nötr duygu değerliğine sahip yüz uyaranları ile negatif, pozitif veya nötr duygu değerliklerine sahip işitsel uyaranlar eş zamanlı olarak sunulduğunda, farklı yönerge grupları (yönlendirici yönerge alan grup/yönlendirici yönerge almayan grup) arasında ve işitsel uyaranların duygu değerliğine bağlı olarak katılımcıların duygu değerlendirme ve karar verme performansları ile görsel bellek performanslarının etkilenmesi beklenmektedir. Bu kapsamda deney aşaması, 2 (yönerge türü; yönlendirici yönerge almak, yönlendirici yönerge almamak) x 3 (işitsel uyaranın duygu değerliği; pozitif, negatif, nötr) karma faktöriyel desen olacak şekilde oluşturulmuştur. Çalışmada yer alan katılımcı grupları, 32 kişi (26 kadın, 6 erkek) yönlendirici yönerge alacak ve 33 kişi (27 kadın, 6 erkek) yönlendirici yönerge almayacak şekilde, yönerge türüne göre farklı iki gruptan birine random olarak atanmıştır. Yönerge türü bağımsız değişkeni gruplar arası desen, işitsel uyaranın duygu değerliği bağımsız değişkeni ise grup içi desen olarak oluşturulmuştur. Yönlendirici yönerge alan grupta bulunan katılımcılara, işitsel odaklı ve görsel odaklı olarak verilen yönergeler dengelenerek sunulmaktadır. Yönlendirici yönerge grubunda bulunan katılımcılardan, sunumun yarısında duydukları işitsel uyaranlara odaklanarak duygu değerlendirmesi yapmaları istenirken sunumun diğer yarısında ekranda gördükleri nötr yüz uyaranlarına odaklanarak duygu değerlendirmesi yapmaları istenmektedir. Bu nedenle yönlendirici yönerge alan katılımcıların cevaplarının daha detaylı olarak incelenebilmesi amacıyla, ek olarak 3 (yönerge türü; görsel odaklı yönerge almak/işitsel odaklı yönerge almak/yönlendirici yönerge almamak) x 3 (işitsel uyaranın duygu değerliği; pozitif, negatif, nötr) karma faktöriyel desen analizi de yürütülmüştür. Çalışmada kullanılan uyaranlar ile ilgili verilen yönergelere bağlı olarak, hedef uyaranlara ilişkin yapılan duygu değerlendirme ve karar verme görevi, görsel bellek görevi tanıma performansı ve eminlik değerlendirmeleri ile tüm görevlerin tepki süreleri analiz edilmiştir. Çalışmada yönerge türünün temel etkisini, işitsel uyaranın duygu değerliğinin temel etkisini ve bu iki bağımsız değişkenin etkileşim etkisini incelemek amacıyla son faktörü tekrarlı ölçümler deseninde yürütülen, karma 2x3 ve 3x3 ANOVA analizleri kullanılmıştır. Çalışmada elde edilen analiz sonuçlarına göre, işitsel uyaranın duygu değerliğinden bağımsız olarak yönerge türünün temel etkisi 2x3 karma faktöriyel desende anlamlı bulunmazken, 3x3 karma faktöriyel desende ise, farklı yönerge manipülasyonlarının katılımcıların uyaranlara yönelik dikkatlerini etkileyerek duygu değerlendirme ve görsel bellek görevleri ile tepki süreleri üzerinde anlamlı bir temel etkinin bulunduğunu göstermektedir. Görsel odaklı yönerge alan gruptaki katılımcıların, yönlendirme doğrultusunda görsel bellek performanslarının daha iyi olduğu görülürken, duygu değerlendirme performanslarında tepki sürelerinin yavaşladığı bulunmuştur. Yönerge türünden bağımsız olarak işitsel uyaranın duygu değerliğiyle uyumlu olacak şekilde duygu değerlendirme ve karar verme performanslarının etkilendiği görülmektedir. İşitsel uyaranın duygu değerliğinin, nötr yüz uyaranlarının algısı üzerinde bir bağlam etkisi oluşturduğu saptanmıştır. Katılımcıların, aldıkları yönerge türünden bağımsız olarak duydukları işitsel uyaranın duygu içeriğiyle uyumlu olacak şekilde duygu değerlendirmesi yaptıkları tespit edilmiştir. Negatif işitsel uyaranların, nötr yüz uyaranları için duygu değerlendirme tepki sürelerini hızlandırdığı, kolaylaştırıcı bir etki yarattığı görülürken karar verme cevapları için tepki sürelerini yavaşlatarak ketleyici bir etki yarattığı görülmektedir. Negatif işitsel uyaranların, görsel bellek görevinde tanıma performansı ve eminlik değerlendirmelerinin düşmesine ve bu görevlere ilişkin tepki sürelerinin uzamasına neden olduğu saptanmıştır. Yönerge türü ve işitsel uyaranın duygu değerliğinin etkileşim etkilerine bakıldığında ise, her iki karma faktöriyel desen analizinde de özellikle negatif işitsel duygu değerliği ve yönerge türü kapsamında anlamlı etkileşim etkilerinin olduğu gözlemlenmiştir. Yönlendirici yönerge verilmeyen grubun, bir modaliteden gelen uyaran belirsiz olduğunda diğer modaliteden gelen emosyonel bilgiden daha fazla yararlandığı tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, yönerge türünden bağımsız olarak, işitsel uyaranların duygu değerliğinin duygu değerlendirme ve karar verme görevi üzerinde etkili bir bağlam yaratarak cevapları etkilediğini göstermektedir. Bulgular özellikle negatif duygu içeren uyaranların duygu değerlendirme tepki süreleri üzerinde avantajlı bir etki yarattığına ancak karar verme tepki süreleri ile görsel bellek performansı üzerinde ise bozucu bir etkiye neden olduğuna işaret etmektedir. Yönerge manipülasyonunun detaylı incelendiği analizlerde, katılımcıların uyaranlara yönelik dikkatlerinin yönergenin türüne göre etkilediği ve görevlerde farklı modaliteden gelen uyaranların algı ve dikkat sürecini değiştirerek performanslarını etkilediği tespit edilmiştir. Genel olarak çalışma bulguları, nötr yüz uyaranlarının eş zamanlı olarak işitsel modaliteden sunulan pozitif, negatif ve nötr duygu içerikli uyaranlarla verildiğinde katılımcıların uyaranlarla ilgili duygu değerlendirme ve karar verme süreçleri üzerine etki edebileceği ve bu etkinin hemen sonrasında yapılan görsel bellek görevi performanslarına da yansıyabileceğini göstermesi açısından önemlidir.