Ebeveynin "üstün zekâlı" çocuğa sahip olma algısı: Etiketleme

Bu araştırmada ebeveynlerin çocuğunun zekâsına ve "üstün zekâlı" bir çocuğa sahip olmaya ilişkin algıları, etiketleme çerçevesinde ele alınmaktadır. Karma araştırma yöntemleri kapsamında üç çalışma yapılmıştır. Çalışma 1'de ebeveynin "üstün zekâlı" çocuğa sahip olma algısını yansıtma biçimleri, bu ebeveynlerle çalışan öğretmen, eğitim yöneticisi ve psikolojik danışmanların bakışıyla odak grup görüşmesi yapılarak irdelenmiştir. Çalışma 2 ve 3'te üç farklı ebeveyn grubuyla çalışılmıştır. Bunlar, çocuğu üstün zekâ etiketi almış ebeveynler, çocuğu üstün zekâlı olan fakat etiketlenmemiş ebeveynler ve "normal" gelişim gösteren çocuğu olan ebeveynlerdir. Ebeveynlere, 8 farklı kurum aracılığıyla ulaşılmıştır. Çalışma 2'de önceki adımda belirlenen unsurlar çerçevesinde Ebeveynin Çocuğunun Zekâsına İlişkin Algısı Ölçeği (ECZA) geliştirilmiş ve ebeveynin çocuğunun zekâsına ilişkin algısına dair etiketleme çerçevesinde belirlenmiş ebeveyn grupları üzerinde nicel analizler yapılmıştır. Çalışma 3'te ise geliştirilen ölçeğin sonuçlarına göre belirlenen her üç gruptan ebeveyn ile yapılan yüz yüze yarı-yapılandırılmış görüşmelerle, bir etiket olarak "üstün zekâlı" çocuğun ebeveyni olma, çocuğunun zekâsını algılama biçimleri, çocuğun ve ebeveynin psikososyal konumu hakkında algısı incelenmiştir. Nitel çalışmaların (Çalışma 1 ve 3) sonuçlarında hem eğitim uzmanları hem de ebeveynler birbirine benzer şekilde, etiket etkileri, üstün zekânın belirti ve kaynakları algısı ve üstün zekâ piyasası/sektörü olmak üzere üç üst tema ortaya koymuşlardır. Etiket etkileri üst temasında, etiketin bir kimlik olarak varlığı, üstünlük yanlılığı etkisi, sosyal alana etki, duygusal ve düşünsel etkiler, etiketlememe ve etiket-öteki etkileşimi temaları ortaya konmuştur. Çalışma 2'de ise ebeveynler arasında çocuğunun zekâsına ilişkin algı bakımından etiket grubuna göre anlamlı farklılıklar olduğu tespit edilmiştir. Çocuğu üstün zekâ etiketi alan ebeveynlerin diğer iki gruba göre etiket etkisine daha yüksek düzeyde maruz kaldığı görülmüştür. Bir haz olarak üstünlük algısının yaygınlaştırılmasında etiket etkisi ve piyasa/sektörün birbirini inşa eden bütüncül bir yapı kurarak, hiyerarşi yaratılmasına, hiyerarşilerin yeniden üretilmesine ve böylece ekonomik döngüye katkı sağlamaya imkân oluşturduğu söylenebilir. Bu durum, ebeveyn ve çocukların araçsallaştırıldığı sistemin normalleşmesine yol açıyor görünmektedir. Anahtar Kelimeler: Üstün zekâlılık, etiketleme, üstünlük yanlılığı, ebeveyn, karma desen