Ebû Tâlib el-Mekkî'nin (ö. 386/996) düşüncesinde dinî ilimlerin gelişimi ve tasavvuf

Ebû Tâlib el-Mekkî (ö. 386/996) erken dönem tasavvuf tarihinin en önemli müelliflerinden biri olarak, Kûtü'l-Kulûb adlı eserinde tasavvufun gelişim seyrini hadis, fıkıh, kelâm, tefsir gibi diğer din ilimlerine ve bid'at olarak tavsif ettiği birtakım zümrelere yönelik eleştirisi üzerinden anlatmaktadır. Bu çerçevede Ebû Tâlib el-Mekkî, tasavvufun Hz. Peygamber'den beri var olan bir "ilim" olduğunu, bunun çeşitli isimler aldığını ancak hiçbir zaman bu ilmin hedefinin değişmediğini dile getirmiş ve daha sonra teşekkül eden diğer dinî ilimler için tasavvufun asıl mesabesinde olduğunu öne sürmüştür. Bu çalışmada Ebû Tâlib el-Mekkî'nin "bilim tarihi" görüşü çeşitli başlıklar altında tasnif edilecek ve onun tasavvuf anlayışının ortaya çıkmasında nasıl bir etkiye sahip olduğu soruşturulacaktır. Çünkü Mekkî, büyük İslâm âlimlerinden Gazzâlî'nin (ö. 505/1111) derin bir şekilde etkilendiği isimlerden biridir. Giriş, dört bölüm ve sonuçtan oluşan bu çalışmanın ilk bölümünde Mekkî'nin bilgi anlayışı ile bilgiyi elde etme vasıtaları ve yöntemi hakkındaki düşüncelerini ortaya koymaya çalıştık. Böylelikle Mekkî'nin, tasavvufun ilim olarak tedvin edilme sürecine katkısını tespit etmeye gayret ettik. İkinci bölümde ilk olarak ilim tasnif geleneği hakkında genel bir değerlendirme yaptıktan sonra Kûtü'l-Kulûb'den hareketle Mekkî'nin ilimler hakkında başvurduğu birtakım tasnifleri ortaya koymaya çalıştık. Bu bölümde, çalışmamızın asıl konusu olan Mekkî'nin din ilimlerine yönelik eleştirisi hakkında genel bir çerçeve sunmaya çalıştık. Bunu yaparken onun din ilimlerini temelde "selef tarafından bilinen" ve "sonradan ortaya çıkan" olmak üzere iki kısımda ele aldığını diğer erken dönem sûfîlerinin görüşlerini de dikkate alarak mukayeseli bir şekilde göstermek istedik. Üçüncü ve dördüncü bölümde ise genel itibariyle Mekkî'nin, Serrâc ve Kelâbâzî gibi erken dönem sûfîleri ile ortak yönlerine değinerek hicrî IV. asra hakim olan tasavvuf anlayışını ve Mekkî'nin din ilimleri hakkındaki kanaatini ortaya koymaya gayret ettik. Bu çerçevede tasavvufun kaynakları, tasavvuf âdâbı, semâ', vecd, mûsiki, şatahat gibi konularda sûfîlerin görüşleri ile Mekkî'nin yakîn ilmi ve makamları hakkındaki düşüncelerine yer verdik.