Türkiye'deki bozayıların (Ursus arctos) ekolojik niş modellemesi ve genetik yapısı

Türkiye zengin biyoçeşitliliği ve barındırdığı klimatik/topografik özellikleriyle Asya ve Avrupa arasında önemli bir kara köprüsüdür. Bozayılar (Ursus arctos) Türkiye boyunca dağılım gösteren en büyük karnivorlardır. Ne yazık ki iklim değişikliği ve arazi dönüşümü nedeniyle bozayıların habitatları günden güne parçalanarak izole hale gelmekte ve bu durum türün geleceği açısından önemli bir koruma endişesi yaratmaktadır. Bu tez, Türkiye genelindeki bozayıların çeşitli ekolojik yönlerini inceleyen farklı bölümlerden oluşmaktadır. İlk kısımda, biyoklimatik, topografik ve antropojenik değişkenler kullanılarak bozayıların ülke boyuncaki dağılımları ekolojik niş modellemesi yaklaşımıyla modellenmiş ve çeşitli iklim değişikliği senaryoları kullanılarak gelecekteki potansiyel habitat uygunlukları incelenmiştir. Buna göre, en yaygın dağılım, sırasıyla, Avrupa-Sibirya, Iran-Turan ve Akdeniz biyocoğrafik bölgelerinde görülürken, iklim değişikliğinin bozayı habitatlarında önemli bir kayba yol açacağı tahminlenmiştir. Dahası, mevcut korunan alanların ise gelecekteki habitat kaybı göz önünde bulundurulduğunda yetersiz kalarak bir koruma boşluğuna yol açacağı öngörülmüştür. İkinci kısımda, ekolojik niş modelleme çıktıları kullanarak bozayı habitatlarının ülke boyuncaki yapısal bağlantısallığı modellenmiş, öncelikli koridor ve çekirdek habitatlar tespit edilmiştir. Ek olarak, iklim değişikliğinin yakın gelecekte bozayıların Türkiye boyuncaki ekolojik ağına potansiyel etkisi tartışılmıştır. Nihayetinde, Batı Karadeniz ve Doğu Anadolu çekirdek habitatları görece bütünlüklü bir yapı sergilerken Akdeniz bölgesinin özellikle yapısal bağlantısallık açısından durumunun kritik olduğu ve iklim değişikliğinin yakın gelecekte bozayıların ekolojik bağlantısallığı üzerine önemli etkileri olacağı tahminlenmiştir. Tezin bir diğer bölümünde ise, ülke boyuncaki insan-bozayı çatışmasının zamansal ve mekansal dinamikleri incelenerek, çatışma risk haritası çıkarılmış, bu bağlamda korunan alanların rolü değerlendirilmiştir. Sonuçlara göre, çatışma frekansları yıllara, mevsimlere, ayı periyotlarına ve bölgelere göre anlamlı farklılıklar sergilerken, çatışma yoğunluğunun ise özellikle Karadeniz sahilleri ve Doğu Anadolu boyunca arttığı tespit edilmiştir. İnsan-bozayı çatışmalarının altında yatan temel faktörün ise bozayıların yetersiz kaynak içeren sınırlı alanlara hapsolması sonucu insan ilişkili besin arayışına girmesi olduğu görülmüş ve korunan alanların etraflarının insan-bozayı çatışması açısından sıcak noktaları temsil ettiği bulgulanmıştır. Bir sonraki bölümde, Orta Doğu'daki bozayıların popülasyon yapısı ve genetik çeşitliliği analiz edilmiştir. Sonuçlara göre, Sarıkamış populasyonunun, Batı, Doğu ve İran populasyonlarına kıyasla her ne kadar daha izole bir patern ve düşük genetik çeşitlilik sergilediği görülse de, bölge boyunca genetik varyasyonun yüksek olduğu tespit edilmiştir. Dahası, çevresel heterojenite ve coğrafik uzaklığın populasyonların genetik farklılaşmasında anlamlı rolleri olduğu tespit edilmiştir. Tez çalışmasının son bölümünde ise tüm bu edinilen veriler ışığında, birlikte yaşamı destekleyecek proaktif yaban hayat yönetim yaklaşımları tartışılmıştır. Sonuç olarak, bu çalışma bozayıların uygun habitatlarını, ekolojik bağlantısallığını, populasyon yapısını, insan-bozayı çatışmasını hafifletme yollarını ve iklimsel uyum stratejilerini tartışarak bütünlüklü bir koruma yaklaşımı sunmayı amaçlamıştır. Çalışma bozayıların iklim değişikliği, habitat kaybı ve insan-ayı çatışmasına karşı etkili koruma önlemlerine ihtiyaç olduğunu vurgulamaktadır.