El-Keşşâf tefsirinin kaynakları

Bu çalışma, Zemahşerî'nin tefsirinde hangi kaynaklardan yararlandığını ortaya koymayı ve ona ait özgün bilgilere açıklık getirmeyi hedeflemektedir. Buna ilave olarak el-Keşşâf'ın, Hâkim Cüşemî tefsirinin özeti olduğu iddiasını açıklığa kavuşturmayı amaçlamaktadır. Çalışmada Zemahşerî'nin açıkça zikrettiği kaynaklar sarih kaynaklar olarak nitelendirilirken, açıkça belirtilmeyen kaynaklar istifade edildiği düşünülenler ise muhtemel kaynaklar olarak tasnif edilmiştir. Bu noktada çalışmada yazarın eserde zikrettiği benzer ve benzer olmayan bilgiler mukayeseli bir şekilde değerlendirilerek bilginin bağlamı ve aktarma üslubu üzerinde durulmuştur. Tefsire ilişkin literatürün geniş bir birikim içerdiği açıkça görülmektedir. Zemahşerî, kendisinden önceki birikimden yararlanmış ve tefsirinde pek çok yorum ve görüşe yer vermiştir. Bu kaynaklardan açık veya dolaylı olarak yararlanmıştır. Ayrıca bazen harfî nakilde bulunurken, kimi zaman da sadece anlam aktarımı yapmıştır. Bilgileri bazen hafızasından aktardığından, bu durumun metinde anlam kaymalarına yol açtığı fark edilmiştir. Zemahşerî, rivayet kaynağı konusunda, Sahîh-i Müslim ve Sünen-i Ebû Dâvûd dışındaki hadis kitaplarından açıkça bahsetmez. Diğer hadis kitaplarından faydalandığına dair herhangi bir delil bulunmadığından bunlar muhtemel kaynaklar olarak değerlendirilmiştir. Kendisinden önceki tefsirlerle arasındaki güçlü uyum nedeniyle, Taberî ve Sa'lebî gibi rivâyet ağırlıklı tefsirler, el-Keşşâf'ın muhtemel kaynakları olarak görülebilir. Dilbilim tefsiri konusunda Zemahşerî, orijinal kitaplara dayanır ve Sîbeveyhi, Halil b. Ahmed, Zeccâc, Ferrâ, Ahfeş, İbn Cinnî gibi dilcilerin görüşlerine yer verir. Zemahşerî'nin Hâkim Cüşemî'nin öğrencisi olduğu iddiası kanıtlanamamıştır. Aynı şekilde Cüşemî'nin tefsirinin Zemahşerî'ye ulaştığını gösteren bir delil de bulunamamıştır. İki tefsir arasında yapılan karşılaştırmaların sonucunda Zemahşerî'nin Hâkim Cüşemî'den açıkça faydalanmadığı kanaatine ulaşılmıştır.