Elazığ ve Malatya çevresindeki Yüksekova karmaşığı bazik volkanitlerinin petrokimyası, petrolojisi ve yaşı

Bu tez çalışması ile Elazığ ve Malatya çevresinde yüzeylemeler gösteren Yüksekova Karmaşığı bazik volkanitlerinin petrografisi, petrokimyası, petrolojisi, fiziksel özellikleri ve yaşı ortaya konmuştur.İncelenen bazik volkanitler, Güney Doğu Anadolu (GDA) Sütur Zonu içerisinde yığışım prizması ürünleri olarak yer yer kendi içinde düzenli paketler halinde, yer yer ise ekaylanmış olarak ofiyolitik ve metamorfik temel birimleri üzerinde tektonik ya da uyumsuz dokanaklı olarak yer almaktadır. Mesozoyik-Tersiyer örtü birimleri Yüksekova Karmaşığı bazik volkanitlerini çoğunlukla uyumsuz olarak örtmektedir. Masif ve yastık yapılı bazik volkanitler ile piroklastik kayaçlar genellikle granitik, dasidik ya da doleritik dayklarca kesilmişlerdir. İncelenen bazik volkanitler ile onlarla arakatkılı olan çört-çamurtaşı ve mikritik kireçtaşları değişken kalınlığa sahiptir.Bu birime ait ve arazide yaygın yüzlekleri bulunan yastık yapılı volkanitler morumsu-bordomsu-yeşilimsi renklerdedir. Elipsoidal, tüpümsü, küremsi şekillerde ve değişken boyutlarda olan yastıklar hem yuvarlaklaşma hem de uzama göstermektedir. İncelenen bazik volkanitler genel olarak plajiyoklas ± piroksen ± olivin ± opak oksit modal mineralojik bileşime sahiptir. Ayrıntıda ise plajiyoklaslara ilave olarak piroksen ± olivin ve piroksen + olivin firik iki grup ayırtlanmıştır.Variolitik, mikrolitik porfirik hızlı soğuma (quenched texture) dokuları ile doleritik kayaç dokuları (intergranüler) bu kayaçlarda gözlenen başlıca dokulardır. Kayaçlar hem petrografik hem de petrokimyasal sınıflandırmaya göre bazalt bileşimli olup, toleyitik ve toleyitik-kalkalkalen geçiş karakteri gösterirler. Kayaçlar albitleşme, epidotlaşma, silisleşme, opaklaşma vb. alterasyon türleri göstermektedir ve spilitleşme de yaygındır. Kayaçların sahip oldukları yüksek ateşte kayıp değerleri de deniz tabanı metazomatizmasının/alterasyonunun göstergesidir. Bu sebeple jeokimyasal değerlendirmelerde hareketsiz elementlere dayalı diyagramlar kullanılmıştır.Kayaçların Zr'a karşı ana oksit ve iz element değişimleri plajiyoklas, klinopiroksen, Fe-Ti oksit fraksiyonlaşmasının kayaçların gelişiminde önemli olduğunu göstermektedir.Petrografik ve paleontolojik bulgularla uyumlu olarak uyumsuz element değişim diyagramları, ada yayı toleyitleri (AYT) ile N-tipi okyanus ortası sırtı bazaltı (N-OOSB) arasında geçiş gösteren bileşimli (grup 1) ve zenginleşmiş okyanus ortası sırtı bazaltı (Z-OOSB) benzeri bileşimli (grup 2) olmak üzere iki farklı tip kayaç grubu özelliği göstermektedir. Tektonik ayırtman diyagramlar ise okyanus ortası sırtı benzeri açılmayla ilişkili bir ortama işaret etmektedir.Nadir toprak elementlere (NTE) dayalı kısmi ergime modellemesi volkanitlerin ana magmalarının spinel içeren bir lerzolitik kaynağın kısmi ergimesiyle oluşabileceğini ve yay içinden yay ardına doğru kaynağın derinleşmesi, değişmesi ve ergime yüzdesinin azaldığını göstermektedir.İncelenen bazik volkanitlerin Sr-Nd-Pb izotopik sistematikleri bu kayaçların manto dizisi içerisinde yer aldıklarını ve bu kayaçların kıtasal kabuk etkileşiminden uzakta tüketilmiş kalıntı bir okyanus kabuğundan türediklerini göstermektedir.Yüksekova Karmaşığı bazik volkanitleriyle birincil stratigrafik ilişkiye sahip pelajik çörtlerdeki radyolaryalar Senomaniyen-Turoniyen ve Santoniyen-Kampaniyen yaşlarında, mikritik kireçtaşlarından elde edilen diğer planktik fauna yaşları ise Kampaniyen-Maastrihtiyen'e kadar çıkmaktadır. Volkanik kayaçlardan sağlanan morfolojik, mineralojik-petrografik ve jeokimyasal veriler yardımı ile ortaya çıkan iki farklı gruptan yay içi karakteri gösteren ilk grup Senomaniyen-Turoniyen, yay ardı karakteri gösterenler ise Santoniyen-Kampaniyen yaşlıdır.Geç Kretase yaşlı Yüksekova volkanizması, Neotetis'in Güney Kolu'nun kapanması sürecinde Senomaniyen-Turoniyen aralığında okyanus içi Yüksekova yayının riftleşmesi ile gelişmiş yay içi volkanitler ile Santoniyen'de yayın genişlemesi ve yay kabuğunun incelmesiyle yay ardında açılan havzadaki volkanizmanın varlığını ortaya koymaktadır.Sonuç olarak, Yüksekova Karmaşığı bazik volkanitleri, sadece okyanusal yay volkanizması ürünlerinden ibaret değildir. Aynı zamanda bu volkanitler, öncel çalışmalarda kıta içi kökenli olarak kabul edilen Maden volkanitlerinden de yaş ve kökensel açıdan farklılık göstermektedir. Ayrıca öncel çalışmalarda Kömürhan-İspendere-Guleman ofiyolitlerine ait olarak tanımlanan bazik volkanitler, Yüksekova Karmaşığı bazik volkanitleriyle benzer kökenlidirler.