Elemterefiş: Superstitious beliefs and magic in Ottoman Empire (1839- 1923)

Bu doktora tezi, Osmanlı İmparatorluğu'nda batıl itikatların ve özellikle de büyü ve büyücülüğün sosyal tarihini yazmak amacıyla hazırlanmıştır. Ağırlıklı olarak, ondokuzuncu yüzyılda batıl itikatların ve büyücülüğün Osmanlı toplumunun gündelik hayatını nasıl bir hurafeler dünyasına çevirmiş olduğunu incelemeye çalıştık. Ancak, Osmanlı İmparatorluğu'nun hemen her döneminde yaygın olarak görülen batıl inançların ve büyücülüğün kökenine inebilmek için yaptığımız inceleme ve araştırmalarımızı derinleştirdiğimizde, kendimizi çok daha eskilere gitmek durumunda bulduk. Orta Asya'daki Gök Tanrı inancının yanı sıra, eski Türk dünyasının yaygın dinsel inançları olan Şamanizm, Animizm, Manihaizm, Budizm ve Hinduizm gibi çok tanrılı dinlere; üç kıta üzerine yayılmış olan Osmanlı coğrafyasının geçmişinde yatan diğer çeşitli pagan din ve kültürlere; Osmanlıların gelişinden çok önce Anadolu coğrafyasından gelip geçmiş olan Mezopotamya, Antik Yunan ve Roma gibi kültürlerinin çok tanrılı dinsel inanç sistemlerine; ve Musevilik, Zerdüştlük, Hıristiyanlık ve İslamiyet gibi, her biri sonradan Osmanlı ülkesi olacak bu topraklardan doğmuş olan dört büyük semavi dine de bakmak durumda kaldık. Osmanlı İmparatorluğu'nda batıl inançlar, hurafeler ve büyü konusunu işlerken, özellikle büyü konusuna ağırlık vermeye özen gösterdik. Büyünün nasıl üretildiğinden ziyade, özellikle Müslüman Osmanlı toplumunda nasıl tüketilmiş olduğu da tezimizin odak noktası oldu. Bu nedenle, muskanın içine girmekten de bilerek ve isteyerek, özellikle uzak durduk. Muskanın veya büyünün toplumda nasıl algılandığı, bunlara neden ihtiyaç duyulduğu ve nasıl kullanıldıkları, bizim için içinde ne yazıldığı veya ne bulunduğundan çok daha önemli oldu. Osmanlı İmparatorluğu'nda "profesyonel" büyücüler, ulema sınıfının dini bilgilerini kendi kişisel amaçları için kullanmaktan çekinmeyen ve aslında kötü yola düşmüş olan bireyleri arasından çıkarken; "amatör" büyücüler ise, ne kim oldukları ve ne de nereden geldikleri belli olmayan ve bizim tezimiz boyunca pseudo-ruhban olarak andığımız, hüddâmlı hocalar grubundan oluşmuştur. Başbakanlık Osmanlı Devlet Arşivleri'nden bulduğumuz vesikalara ancak bir şikâyet sonucu yakalandıkları zaman konu olmuş olan büyülerin ve büyücülerin peşine düştük. Arşiv vesikalarının ve ikincil kaynaklardaki kısıtlı bilgilerin bu tür gizli ilimler (ilm-i nücûm) konusunda yetersiz kaldığı yerlerde, Osmanlı edebiyatı ve özellikle de dönem romanları yardımımıza koşan verimli bir kaynak işlevi görmüş oldu. Anahtar Kelimeler: Osmanlı İmparatorluğu, dinler tarihi, batıl itikatlar, büyü, muska, hüddâmlı hoca.