Eleştirel dinleme eğitiminin ilkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin eleştirel dinleme becerilerine ve dinlemeye ilişkin bilişsel yapılarına etkisi

Bu araştırmanın amacı, ilkokul dördüncü sınıf Türkçe dersinde uygulanan eleştirel dinleme eğitiminin öğrencilerin eleştirel dinleme becerilerine ve dinleme kavramına ilişkin bilişsel yapılarındaki değişime etkisini incelemektir. Araştırma 2023-2024 eğitim öğretim yılının güz döneminde Siirt ili merkez ilçesinde yer alan bir devlet okulunun iki farklı dördüncü sınıf şubesinde biri deney diğeri kontrol grubu olmak üzere 69 öğrenci üzerinde gerçekleştirilmiştir. Araştırmada öğrencilerin eleştirel dinleme becerilerini ve dinlemeye ilişkin bilişsel yapılarını derinlemesine inceleyebilmek için nicel ve nitel yöntemin bir arada kullanıldığı karma yöntem tercih edilmiştir. Araştırmanın verileri eleştirel dinleme testi, kelime ilişkilendirme testi, öğrenci ve araştırmacı günlükleri, yarı yapılandırılmış görüşme formu ve kişisel bilgi formu kullanılarak toplanmıştır. Araştırmanın uygulama süreci başlamadan önce Eleştirel Dinleme Testi yardımıyla her iki gruptaki öğrencilerin mevcut durumları incelenmiştir. Deney grubuna yönelik eleştirel dinleme becerisini geliştirmeye yönelik uygulamalar on hafta ve 40 ders saati sürmüştür. Uygulama sonunda eleştirel dinleme testi sonucunda deney ve kontrol grubu öğrencilerinin eleştirel dinleme testi toplam puanlarına ilişkin öntest ve sontest başarı puan ortalamalarının karşılaştırılması amacıyla t testi analizi yapılmıştır. Bununla birlikte deney ve kontrol gruplarının eleştirel dinlemenin alt boyutlarına ilişkin öntest ve sontest puan ortalamaları arasında anlamlı bir fark olup olmadığı MANOVA testi ile analiz edilmiştir. Deney ve kontrol gruplarının sontest puan ortalamaları arasında anlamlı bir farklılık çıkması sonucunda bu farkın kaynağını belirlemek amacıyla anlama, sorgulama, çıkarımda bulunma ve değerlendirme boyutları ANOVA ile karşılaştırılmıştır. Kelime ilişkilendirme testinde ise deney grubunun öntest ve sontest için ayrı ayrı olacak şekilde dinleme anahtar kavramına yönelik yazdıkları kelimelerin sıklıklarını gösteren frekans tabloları oluşturulmuştur. Bu frekans tabloları esas alınarak kesme noktası tekniği ile kavram ağları ortaya çıkarılmıştır. Araştırmanın nicel sonuçlarını derinleştirmek amacıyla nitel verilerden öğrenci günlükleri ve araştırmacı günlükleri her dersin sonunda, yarı yapılandırılmış görüşme formları ise deneysel işlemin sonunda gönüllü on iki öğrenci ile elde edilmiştir. Araştırma sonuçlarına göre eleştirel dinlemeye ilişkin toplam puan ortalamalarının karşılaştırılabilmesi amacıyla yapılan bağımsız gruplar t testi sonuçlarına göre, sontest toplam puan ortalamalarında gözlemlenen farkın deney grubu lehine olduğu tespit edilmiştir. Bunun yanında, deney ve kontrol grubu öğrencilerinin anlama, sorgulama, çıkarımda bulunma ve değerlendirme alt boyutlarına ait sontest başarı puan ortalamalarına ilişkin yapılan ANOVA testi sonucunda, tüm boyutlarda deney grubu lehine anlamlı farklılık olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca deney grubu öğrencilerinin kelime ilişkilendirme testi aracılığıyla dinleme kavramına yönelik ürettikleri kelimeler 176 kez tekrar etmiş iken, eleştirel dinleme eğitimi sonrasında aynı anahtar kavrama ilişkin üretilen kelimeler 247 kez tekrar edilmiştir. Deney grubu ile uygulama sonrası yapılan görüşmelerde eleştirel dinlemeyi anlayarak dinleme ve sorgulayarak dinleme kategorileri çerçevesinde algıladıkları belirlenmiştir. Bunun yanında ilkokulda eleştirel dinleme eğitiminin dördüncü sınıftan önce verilmesi gerektiği öğrenciler tarafından ifade edilmiştir.