Elmalılı tefsirinde kader problemi

Kelam ilminde, üzerinde en çok tartışma yapılan konulardan biri kader problemidir. Elmalılı, Hak Dini Kur'an Dili isimli tefsirinde kader problemine çözüm getirmek için Allah'ın ilim ve irade sıfatları üzerinde durmuştur. İlm-i ilahi herşeyi kapsamakla birlikte, malumun meydana gelmesini zorunlu hale getirmemektedir. İrade-i ilahi ise, biri hiçbir şarta bağlı olmaksızın; diğeri de özellikle insan iradesine bağlı olarak dolaylı olmak üzere iki şekilde tecelli etmektedir. İnsan, diğer varlıklardan farklı bir şekilde, irade sahibi olarak yaratılmıştır. Bu yüzden teklife muhatap olmuş; iradî fiiller alanında serbest bırakılmıştır. Bu alanda insan hür olup, ilahî irade insan iradesine bağlıdır. İnsanın sorumluluğu da buradan kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla insanın filleri ile ilgili olarak kader bir imkanlar sahası şeklinde anlaşılmalıdır. Bununla birlikte Allah, insanın her isteğini yerine getirmeyebilir. İnsanın konumu "emrun beyne emrayn (ne tam hür ne tam serbest)"dir. İnsan, üzerine düşen herşeyi yaptıktan sonra meydana gelebilecek hadiseler karşısında, metanetini kaybetmemesi açısından kadere inanmalıdır.