Entelektüel sermayenin finansal performans ve firma değeri üzerindeki etkisi: BİST-100 örneği

21. yy'da bilim ve teknoloji alanındaki gelişmeler hız kazanmış, ülkeler arasındaki ticaret ve finansal işlemler engeller olmadan serbestçe yapılabilir hale gelmiş, sınır ötesindeki ürün ve hizmetlere ulaşım kolaylaşmıştır. "Küreselleşme" ile tabir edilen bu olgu, firmaları piyasada ciddi bir rekabet baskısı ile de karşı karşıya bırakmıştır. Rekabet üstünlüğü sağlamak hatta hayatta kalabilmek için firmaların yenilik ve değişim anlamında farklı girişimlerde bulunmaları bir gereklilik değil zorunluluk olarak görülmeye başlanmıştır. Her firma tarafından sahip olunan, erişimi, taklit edilmesi, ikame edilmesi kolay olan maddi varlıklarla bu değişimin ve yeniliğin yakalanması pek mümkün değildir. Bu noktada "entelektüel sermaye" kavramının önemi ortaya çıkmaktadır. Entelektüel sermayenin firma performansı üzerindeki etkisinin araştırıldığı bu çalışmada, 2020 yılında BİST-100 endeksinde yer alan firmaların 2009-2020 zaman aralığındaki verileri kullanılmıştır. Analize dahil edilen firma sayısı 73'dür. Performans, finansal (aktif karlılık oranı, özsermaye karlılık oranı, aktif devir hızı oranı, faaliyet kar marjı oranı ve satışlardaki büyüme oranı) ve firma değeri (piyasa değeri/defter değeri oranı, Tobin q oranı, hisse getirisi) göstergeleri ile ölçülmüştür. Bu ölçütler aynı zamanda, çalışmanın da bağımlı değişkenleridir. Entelektüel sermayenin hesaplanmasında "entelektüel katma değer katsayısı yöntemi" (Value Added Intellectual Coefficient-VAIC) kullanılmıştır. Bu yönteme göre, entelektüel sermaye; insan sermayesi, yapısal sermaye ve kullanılan sermayenin toplamından elde edilmektedir ve ilgili değişkenlerin her biri bağımsız değişkenler olarak çalışmada yer almışlardır. Değişkenler arasındaki ilişkinin test edilmesinde panel regresyon analizinden yararlanılmış, kaldıraç oranı ve firma büyüklüğü kontrol değişkeni olarak analize dahil edilmişlerdir. Bulgulara göre, insan sermayesinden yaratılan her bir liralık yatırım karlılığına, satışlardaki büyümeye ve Tobin q değerine olumlu yansımaktadır. Yapısal sermaye ile aktif karlılık oranı, faaliyet kar marjı oranı ve aktif devir hızı oranı arasındaki ilişki anlamlı ve negatif yönlüdür. Entelektüel sermaye unsurlarından kullanılan sermaye ile aktif karlılık oranı, piyasa değeri/defter değeri oranı, aktif devir hızı oranı ve hisse getirisi arasında anlamlı pozitif bir ilişki varken; sermaye kullanımından sağlanan her bir liralık katma değer firmaların özsermayeden sağladıkları karda azalışın yaşanmasına neden olmaktadır. Kontrol değişkenleri ile bağımlı değişkenler arasındaki ilişkilere bakıldığında, borçlanma düzeylerindeki artış ile firmaların aktif karlılık oranı, aktif devir hızı oranı ve faaliyet kar marjı oranı arasında anlamlı negatif yönde bir ilişki olduğu görülmektedir. Bu negatif etkinin yanı sıra, borçlanma oranı ile piyasa değeri/defter değeri ve satışlardaki büyüme arasında anlamlı pozitif bir ilişki söz konusudur.