Erişkin bireylerde sabahçıl ve akşamcıllığın kan basıncı üzerine etkisinin incelenmesi

Amaç: Yaşayan organizmaların biyolojik aktiviteleri belirli bir ritimde meydana gelir. İnsan metabolizmasında gün içinde ısı ve ışığa bağlı olarak gözlemlenen biyolojik değişimler sirkadiyen ritim olarak tanımlanmaktadır. Sirkadiyen ritim açlık/tokluk, ısı regülasyonu, birçok genin ekspresyonu, endokrin, gastrointestinal, solunum, immun, kardiyovasküler ve metabolik sistemlerin dahil olduğu fizyolojik olayları düzenler. Yirmi dört saatlik ritimlere bağlı görülen bu fizyolojik ve psikolojik değişiklikler; bireysel farklılıklara göre de çeşitlilik göstermektedir. Sirkadiyen ritmin bireysel farklılıkları kronotip ile ifade edilir. Kronotip, sabahçıl, ara ve akşamcıl olarak kategorize edilmiştir. Daha önceki çalışmalar akşamcıl tipte; bronşiyal astım, depresyon, kardiyovasküler hastalıklar, omurga hastalıkları, obezite, anksiyete ve olumsuz duygudurum gibi bir dizi hastalığın daha sık rastlandığını göstermiştir. Sirkandiyen ritm de gün boyunca değişen kan basıncı düzeyleri vardır. Bireylerin sirkadiyen tiplerine göre kan basıncı düzeylerinin farklılıklarını saptamanın, kardiovasküler hastalık risklerini öngörmeyi sağlayabileceği düşünülmektedir. Literatür incelendiğinde bu konuya ilişkin yeterli veri olmadığı dikkat çekmektedir. Bu çalışmada; erişkin bireylerin kronotipleri ile kan basıncı düzeyinin ilişkisinin saptanması amaçlanmıştır. Yöntem: Kesitsel-analitik desende planlanmış olan çalışma; Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Aile Sağlığı Merkez'lerine herhangi bir nedenle başvuran, 18-65 yaş arası, her kronotipten eşit sayıda, toplam 66 birey ile yürütüldü. Katılımcılara yüz yüze görüşme yöntemiyle, sosyodemografik veri formu ve Sabahlılık Akşamlılık Ölçeğini içeren anket uygulandı. Anket uygulaması sonrasında Tansiyon Holter ile 24 saatlik kan basıncı takibi yapıldı. Veriler SPSS 22.0 kullanılarak analiz edildi. İstatiksel analizlerde ki-kare, t-testi, One-way ANOVA kullanıldı ve p<0,05 anlamlı kabul edildi. Bulgular: Çalışmamızda ki katılımcıların kronotip dağılımları incelendiğinde; 18-24 yaş grubunun tamamı (%100) akşamcıl tip, 56-65 yaş grubunun ise büyük çoğunluğu (%55,6) sabahçıl tip olarak saptandı (p=0,001). Vardiyalı olarak çalışan katılımcıların çoğu (%83,3) akşamcıl tip, vardiyasız çalışan grubun ise çoğu (%36,7) sabahçıl tipteydi (p=0,02). Sağlıklı beslenmeye özen göstermeyenlerin büyük bir çoğunluğunun (%50,0) akşamcıl tip olduğu görüldü (p=0,03).Çalışmamızda Tansiyon Holter ölçümleri incelendiğinde; erkeklerde 24 saat, gündüz ve gece SKBO (sistolik kan basıncı ortalaması) kadınlardan anlamlı olarak daha yüksekti (sırasıyla p=0,02, p=0,02; p=0,05). Vücut kitle indeksi değerlendirildiğinde; obez katılımcıların 24 saat ve gündüz SKBO, gece SKBO ve DKBO anlamlı olarak daha yüksekti (sırasıyla p=0,08; p=0,01; p=0,003; p=0,04). Sağlıklı beslenmeye özen gösterenlerin 24 saat, gündüz DKBO (diastolik kan basıncı ortalaması), gece SKBO ve DKBO anlamlı olarak daha düşüktü (sırasıyla p=0,02; p=0,01 p=0,01; p=0,02). Fiziksel aktiviteyi haftada 150 dakikadan fazla yapanların 24 saat ve gündüz DKBO anlamlı olarak daha yüksekti (sırasıyla p=0,01; p=0,007). Dipping tansiyon olanların nondipping olanlara göre 24 saatlik, gündüz SKBO, gece SKBO ve DKBO anlamlı olarak daha düşüktü (sırasıyla; p=0,004, p=0,004, p=0,01, p=0,001). Katılımcıların kronotipleri ile 24 saat, gündüz, gece; SKBO'ları ve DKBO'ları arasında anlamlı fark saptanmadı (p>0,05). Sonuç: Hipertansiyon, kronik ve sistemik bir hastalık olup yaygın bir sağlık problemidir. Hipertansiyona neden olan yaşam tarzı değişikliği gibi değiştirilebilen parametreler üzerinde daha çok çalışılmalıdır. Yapılan çalışmalar kronotipin insan patogenezini farklı alanlarda etkileyebileceğini göstermiştir. Bu çalışmada, kronotiplere göre arteryel kan basıncı farklılığı saptanmamıştır. Literatürde, kan basıncı düzeyi ile kronotip ilişkisini ele alan çalışma sayısının azlığı nedeniyle; bu çalışmanın, bu alanda yapılacak çalışmaları teşvik edeceğini düşünüyoruz. Anahtar kelimeler: kronotip, kan basıncı, ambulatuar holter