Erişkin bireylerde sağlık okuryazarlığının aşı davranışlarına olan etkisi ve aşılanma davranışına yön veren temel etkenlerin tanımlanması

Sağlık okuryazarlığı bireylerin sağlıkla ilgili etkili kararlar verebilmelerini sağlar. Kişinin kendi sağlığının farkında olması ve sağlığı korumak adına attığı adımlar, sağlık okuryazarlığı ile sağlıklı davranışlar arasındaki ilişkiyi göstermektedir. Aşılar en etkili halk sağlığı müdahaleleri arasında yer almasına rağmen, ülkemizde erişkin aşılanma oranları hedeflenenden düşüktür. Bu çalışma, erişkinlerde aşılanma davranışlarını etkileyen temel faktörleri belirlemek ve sağlık okuryazarlığının bu davranışlar üzerindeki etkisini değerlendirmek amacıyla yapılmıştır. Çalışmadan elde edilecek sonuçların, erişkin toplumun aşılanma oranlarını artırmaya yönelik politika ve uygulamalara katkı sağlaması hedeflenmektedir. Çalışmamızda Mayıs 2023 ile Nisan 2024 arasında Hacettepe Üniversitesi Erişkin Hastanesi Genel Dahiliye polikliniğine ayaktan başvuran hastaların genel sosyodemografik özellikleri, sağlık algıları, grip, pnömokok ve COVID-19 aşılanma durumları sorgulandıktan sonra katılımcıların genel sağlık okuryazarlıklarının değerlendirilebilmesi için Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği-Kısa Form (HLS-SF12) ve aşılanma davranışlarının değerlendirilmesine yönelik Aşılanmanın Psikolojik Öncülleri (5C) ölçeği kullanılmıştır. Çalışmaya katılan 514 katılımcının sağlık okuryazarlığı indeks puanlarının ortanca değeri 30,5 (0-50) olarak hesaplanmıştır. 2021-2022 ve 2022-2023 arasında grip aşısı olma oranlarının sırasıyla %19,6 (n=101) ve %11,7 (n=60), herhangi bir zamanda en az bir doz pnömokok aşısı olma oranı %10,9 (n=56), en az bir doz COVID-19 aşısı olma oranı ise %87,4 (n=449) olarak saptanmıştır. Sağlık okuryazarlığı ile aşılanma durumu arasında anlamlı bir ilişki gözlemlenmemiştir. Doktorun aşı önerilerine uyum, grip aşılanmasında temel belirleyici olarak öne çıkmıştır. Sağlık durumu ve sağlık algısı, aşılara olan güveni önemli ölçüde etkilerken; doktorun aşı önerilerine uyum yüksek güven ve kolektif sorumluluk ile pozitif yönde, kısıtlama ve kayıtsızlık algısının ise negatif yönde ilişkisi görülmüştür. Güven ve kolektif sorumluluk duygusu, bireylerin grip ve COVID-19'a yönelik aşılama tercihlerini olumlu yönde etkileyen kritik unsurlar olarak öne çıkmıştır. Aşılara olan güven duygusunu ve aşılarla önlenebilecek hastalıklara dair toplumsal sorumluluk bilincini güçlendirmeye yönelik stratejiler toplumun aşı taleplerini artırabilir. Bu bağlamda, özellikle aşı kararsızlığı olan bireylerde doktorların aşı teşvikindeki rolü kritik önem taşımaktadır.