Esîrüddin Ebherî'nin paralel postulat ispatı

Helenistik Çağ'ın önde gelen filozoflarından, Eukleides M.Ö. III. yüzyılda İskenderiye'deki Müze'de matematik dersleri vermiştir. Eukleides, kendinden önce yaşamış tüm matematikçilerin çalışmalarını ve filozofların sistematiğini bir araya getirerek 13 cilt ve 456 önermeden oluşan Elementler adlı eserini derlemiştir. Eukleides, Elementler adlı eserinde sunduğu V. Postulat yani diğer ismi ile paralel postulatı, matematiğin gündemi ve bilimin akışını değiştirmekle birlikte metodolojisini de değiştirerek bilim dünyasına yeni alanlar açmıştır. Eukleides'in paralel postulatı içerdiği sonsuzluk iması veya ifadesinin karışıklığı sebebiyle tarih boyunca hem Batılı hem de Doğulu birçok matematikçinin dikkatini çekmiştir. Bilindiği üzere İslâm dünyası 8-12. yy. da çeviri faaliyetlerinde zirve noktasına ulaşmıştır. Çeviri faaliyetlerinin zirve noktasına ulaştığı bu dönemlerde İslâm dünyası âlimleri de paralel postulatın, ispatlanması gerektiğini düşünerek çeşitli ispat girişimlerinde bulunmuşlardır. Eukleides'in Elementler'i Osmanlı bilim hayatında da önemli bir yere sahiptir. Bu eser Osmanlı bilim dünyasında, Usulu'l-Hendese ve'l-Hisâb ismiyle meşhur olmuştur. Geometriyle ilgilenen İslâm dünyası âlimleri de Eukleides'in paralel postulatına kayıtsız kalmamıştır. Paralel postulat sorunsalı birçok geometrici tarafından, büyük bir dikkat ve titizlikle ele alınmış, bu konuda çeşitli şerh ve haşiyeler yazılmıştır. 13.yy. Orta Çağ İslâm dünyası âlimlerinden, Esîrüddin Ebherî'de Eukleides'in paralel postulat ispatına kayıtsız kalmamış ve Eukleides'in Elementler adlı eserini Islahu Kitabi'l-Ustukussât fi'l-Hendese li-Öklidîs ismiyle ele alarak, paralel postulatı temkinli bir şekilde açıklamaya çalışmıştır. Esîrüddin Ebherî'nin bu eserine, Muhammed b. Eşref Semerkandî, Kemâleddin Fârisî, Kadızâde-i Rûmî, Ali Kuşçu ve Ebu İshak Abdullah el-Kirmânî gibi birçok âlim tarafından, çeşitli şerhler ve haşiyeler yazılmıştır. Bu şerh ve haşiyeler Ebherî'nin Islahu Kitabi'l-Ustukussât fi'l-Hendese li-Öklidîs eseri temel alınarak yapılmıştır. Bu da bize Esîrüddin Ebherî'nin önce İslâm dünyası ve daha sonra da Osmanlı matematikçileri için önemli bir yere sahip olduğunu göstermektedir. Bu tezde Esîrüddin Ebherî'nin, Islahu Kitabi'l-Ustukussât fi'l-Hendese li-Öklidîs eserinde sunduğu paralel postulat ispatı incelenecektir. Bu tezde aynı zamanda bu ana ispat üzerine inşa edilmiş olan, Muhammed b. Eşref Semerkandî'nin, Kemâleddin Fârisî'nin, Kadızâde-i Rûmî'nin, Kemâleddin Fârisî'nin ve Ali Kuşçu'nun paralel postulat ispatları incelenecektir. Bu ispatlar verilirken, bu âlimlerin Ebherî'ye yaptıkları şerhler, haşiyeler, ya da tenkitleri tespit edilerek açıklanacaktır.