Türk banknotlarının optimal kupür yapısının değerlendirilmesi

Tarih boyunca yeni ödeme yöntemleri ortaya çıkmış ve bazıları ortadan kalkmıştır, ancak geçmişi çok eski zamanlara dayanan para popülerliğini korumuştur. Ödemeler evreninde büyük bir öneme sahip olan nakit, çoğunlukla banknotlardan oluşmaktadır. Banknotların kupür yapısının (kupür sayısı ve kupür değerleri) optimize edilmesi ile bankaların maruz kaldığı sabit ve değişken maliyetler azalırken, nakit talebi ve işlem verimliliği olarak tanımlanan sosyal faydalar artacaktır. Çalışmanın amacı, Türkiye'de kullanılan banknotların optimal kupür yapısı nasıl olmalı sorusuna cevap aramaktır. Bu çalışma, TL banknotlarda kupür yapısının tarihsel değişimini incelemekte, literatürdeki yöntemleri Türkiye'ye uygulamakta, istatistiksel ve ekonometrik yöntemler kullanmaktadır. 1927-2021 yılları arasındaki 94 yıllık süreçte toplamda 24 farklı banknot kupürü tedavülde bulunmuştur. 2009 yılından bu yana TL banknotlarının farklı altı kupürden (5-10-20-50-100-200 TL) oluştuğu görülmektedir. 2009'dan beri geçen dönem içerisinde gözlemlenen enflasyon, banknot kupürlerinin mevcut haliyle optimalliğini araştırmayı gerekli kılmaktadır. D-metrik ve Hentsch yöntemi sonuçları, kupür değerlerinin dağılımında çan eğrisi şeklinin bozulması ve piyasadaki banknotların çok yüksek bir oranını en yüksek değerli banknotların oluşturması, yeni bir yüksek banknot kupürüne ihtiyaç olduğunu açıkça göstermektedir. Yeni büyük bir banknot kupürünün çıkarılması durumunda en küçük banknot değerinin (5 TL) tedavülden çekilmesi konusu gündeme gelecektir. Ayrıca Türkiye'de tedavüle çıkarılacak en yüksek kupür değerinin 500 TL olması uygun olacak, bu da banknot kupürlerinde boşluk faktörünü 2'ye yaklaştıracaktır. Böylelikle, optimal banknot kupür yapısı 10-20-50-100-200-500 TL şeklinde olmalıdır. Optimal banknot kupürleri araştırılırken dolaşımdaki kupür değerleri ile enflasyon ve faiz oranları gibi ekonomideki diğer makroekonomik değişkenler arasındaki ilişkinin incelenmesi önemlidir. Bu nedenle, öncelikle, TL banknot değerleri ile enflasyon arasındaki uzun dönemli ilişki incelenmiştir. 1963-2021 yılları arasında dolaşımdaki banknot değerleri ile fiyatlar genel düzeyi arasındaki korelasyon katsayısı 0,98 olarak hesaplanmıştır. İkinci olarak, 2009-2021 yılları arasında TL banknotların kupür değerlerine enflasyon ve faiz oranlarının etkilerini belirlemek için ekonometrik bir analiz yapılmıştır. Çalışmada yöntem olarak ARDL yöntemi kullanılmış ve bu yöntemle elde edilen sonuçların karşılaştırılması için değişkenler arasındaki ilişki Johansen Eşbütünleşme testi ile de tahmin edilmiştir. Sonuç olarak, enflasyonun artmasıyla birlikte dolaşımdaki en küçük banknot değeri işlevsiz hale gelmekte, bu nedenle en küçük banknotun bir sonraki banknot değerine kayması gerekmektedir. Benzer şekilde, tedavüldeki en büyük banknot kupürünün sıklıkla kullanılmaya başlamasıyla birlikte yeni bir üst kupür değerin tedavüle çıkarılması ihtiyacı ortaya çıkmaktadır. Ayrıca, faiz oranlarındaki artışın ortalama kupür değerini düşürerek dengeleyici görevi gördüğü ve banknot kupür değerlerini stabilize etmek için kullanılabileceği ortaya çıkmıştır.