Evliya Çelebi Seyahatnâmesi ışığında 17. yüzyıl Osmanlısında Kızılbaş algısı

Evliya Çelebi'nin yazdığı "Seyahatnâme" adlı eser, XVII. yüzyılda yaşayan bir seyyahın 50 yılı aşkın süre boyunca Osmanlı coğrafyasındaki seyahatlerini anlatan 10 ciltten oluşan bir başyapıttır. Her cilt, gezdiği farklı coğrafyaları ve bu coğrafyalarda karşılaştığı şehirleri, kasabaları, farklı toplum ve kültürleri tasvir etmektedir. Seyahatnâmeyi önemli kılan içerisinde sadece gezi notları barındırması değil, bunun yanı sıra XVII. yüzyıl Osmanlı toplumunun kültürü, ekonomisi, coğrafyası hakkında da bilgiler veren kaynak niteliğinde olmasıdır. Kızılbaş kavramı genel itibariyle XV. yüzyılın sonlarına doğru kullanılmaya başlanmıştır. Bu kavramın Safevî Devleti'nin kurucusu Şah İsmail'in babası Şeyh Haydar'ın, Azerbaycan ve Doğu Anadolu'daki Türkmen boylarına, her biri bir imamı simgeleyen on iki dilimli kırmızı börkler giydirmesi neticesinde ortaya çıktığı belirtilmektedir. Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'sinde Kızılbaş kavramı genellikle Şiî inancına isnat edilerek kullanılmaktadır. Ayrıca Evliya Çelebi'nin Kızılbaşlar hakkındaki yargılarının negatif olduğunu belirtmek gerekir. Bunun sebebini ise Evliya Çelebi, Kızılbaşların isyanlar çıkarmasına, halk arasına korku yaymasına ve siyasi olaylara karışmasına bağlamaktadır. Seyahatnâme'deki Kızılbaş algısının dönemin Osmanlı bürokrasinin bakış açısıyla paralellik arz ettiğini de ifade etmek gerekir.