Türkçedeki zamansıl ulaç tümcelerinin deneysel ve derlem temelli çözümlenmesi

Bilişsel ve psikodilbilim alanındaki çalışmalar, belirteç yantümcelerinin bir türü olan ulaç tümce yapılarındaki temel ve yan tümcelerin yerleşiminin; sözdizimsel çözümleme, anlamsal ve söylemsel faktörlerden etkilendiğini bildirmiştir (Diessel, 2005, 2008; Verstraete, 2004; Wiechmann, & Kerz, 2013). Anlamsal faktörlerden biri dizilimin ikonikliği kuramıdır ve bu kuram dilsel yapıların çoğunlukla kavramsal düzenin yapısını yansıttığını ifade eder (Croft, 2003). Tümce yapılarında yerleşim farklılıklarını öngören diğer bir kuram da, sözdizimsel çözümlemeye ait bir faktör olan tümce yerleşimini işlemleme kuramıdır. Tümce yerleşimini işlemleme kuramı; temel ve yan tümcelerin konumlandırılmasında, bileşen-yapıları tanımanın etkili olduğunu vurgulamaktadır (Diessel, 2005). Bu çalışmanın amacı, Türkçedeki zamansıl ulaç tümcelerindeki temel ve yan tümcelerin yerleşimini incelemek ve zamansıl ulaç cümle yapılarındaki yan tümce ve temel tümcenin farklı konumlarının, işlemlemede anlamlı farklılıklara neden olup olmadığını çözümlemektir. Türkçede zamansıl ulaç tümce yapılarında kullanılan çeşitli son ekler vardır. Bu çalışmada, -(y)IncA, -DIğIndA, -DIğI zaman, -ken, -(A/I) r...-mAz, -DIğIndAn beri, -mAdAn önce, -DIktAn sonra ve -DIkçA olmak üzere dokuz son ek incelenmiştir. Çalışmanın verileri Türkçe Ulusal Derleminden (TUD) (Aksan et al., 2012) toplanmıştır. Zamansıl ulaç tümcelerini içeren 9000 veri belirlendikten sonra bunlar ilk olarak yukarıda belirtilen son-ek kategorilerine göre gruplandırılmıştır. Derlem temelli çalışmada; veriler ki-kare testi kullanılarak analiz edilmiştir. Kavramsal düzen ve doğrusal yapı arasındaki ilişkiyi görmek için 2×3 X² analizi uygulanmıştır. Derlem temelli çalışmanın sonuçları, Türkçede zamansıl ulaç yan tümcelerin genellikle ana tümceden önce ifade edilme eğiliminde olduğunu göstermektedir. Öncelik ifade eden yantümceler ile eşzamanlılık ifade eden yantümcelerin çoğunlukla ana tümcelerden önce gelmesi ikonik tümce sıralamasıyla uyumludur. Sonralık ifade eden tümce yapılarında ise yantümceler genellikle ana tümceden önce gelmektedir ki bu durum ikonik tümce sıralamasına uygun değildir. Bu bulgular, sıralamanın ikonikliği teorisinin Türkçedeki zamansıl ulaç tümcelerin yerleşiminde belirleyici olmadığını göstermektedir. Deneysel çalışmada, zamansıl ulaç tümce yapılarında; yan tümce ve temel tümcenin farklı konumlarının, işlemlemede anlamlı farklılıklara neden olup olmadığını incelemek için iki öz ilerlemeli okuma deneyi yapılmıştır. Her bir deneye ana dili Türkçe olan gönüllü elli katılımcı katılmıştır. Katılımcıların herhangi bir görme sorunu, nörolojik veya psikolojik rahatsızlığı ve okuma yazma güçlüğü yoktur. Deneyler için, Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu'ndan gerekli etik onay alınmıştır. Her iki deneyde de otuz altı deney cümlesi ve otuz altı dolgu cümlesinin yanı sıra bu deney ve dolgu cümleleri için yetmiş iki okuduğunu anlama sorusu yer almıştır. Her iki deney, iki koşullu deneysel öğeler içerecek şekilde tasarlanmıştır. Birinci koşulda yan tümceler temel tümceden önce, ikinci koşulda ise yan tümceler temel tümceden sonra gelmektedir. Deneylerde, deney tasarımlarını uygulamak için basit bir kodlama ara yüzü sunan ve elde edilen deneylerin web tarayıcıları aracılığıyla paylaşılmasını kolaylaştıran PCIbex (Zehr & Schwarz, 2018) kullanılmıştır. Veri analizi için sayısal değişkenlerin normal dağılıma uygunluğu Shapiro-Wilk Testi ile kontrol edilmiştir (Shapiro & Wilk, 1965). Toplam ortalamaları hesaplamak için ise t-testleri ve Mann-Whitney U testleri uygulanmıştır. Deneysel çalışmanın bulguları, Türkçedeki zamansıl ulaç tümce yapılarının varsayılan doğrusal yapıda konumlandırılmadığında, işlemleme zorluğu ortaya çıktığını göstermektedir.