Eyyûb-zâde Mehmed Efendi'nin Kostantiniyye Kal'ası isimli eseri (inceleme-metin)

Ayasofya inşa edildiği ilk dönemden itibaren dinî siyasi ve sosyal kimliğiyle sözlü kültürün önemli parçalarından olan efsanelerde kendine yer bulmuştur. Fetih ile birlikte Bizans patria metinleri Türkçeye çevrilmiş, zamanla halkın muhayyilesi bu metinleri geliştirip içerisine bazı efsaneler de ekleyerek şehirle birlikte bunları da millîleştirmiştir. Bu efsane metinlerinden biri ve fetihten sonra Ayasofya ile ilgili yazılan müstakil eserlerden ilki Derviş Şemseddin-i Karamanî'ye ait olan Târîh-i Ayasofya adlı Farsça risaledir. Kostantiniyye Kal'ası adlı risale ise bu eserin Eyyûb-zâde tarafından kaleme alınan 17. yüzyıldaki çevirilerinden biri olup çalışmamızın esasını oluşturmaktadır. Tarihî kaynaklar Ayasofya'nın üç kez inşa edildiğinden söz eder. Ancak efsane metinlerinin geneli Justinianus Dönemi'nde inşa edilen ve günümüze kadar ulaşan III. Ayasofya'nın inşasından bahsetmektedir. Bu efsane metinlerinden biri olan Kostantiniyye KalǾası adlı eserde de III. Ayasofya'nın inşası anlatılmaktadır. Eserin muhtevası tarihî gerçeklikler barındırmakla birlikte yer yer olağanüstü olaylarla harmanlanarak anlatılmıştır. Bu çalışmada öncelikle Ayasofya'nın tarihî süreç içerisinde geçirdiği değişim ve dönüşümlere değinilmiş, ardından Ayasofya efsanevi metinlerini içeren kaynaklardan kısaca bahsedilmiştir. Derviş Şemseddin-i Karamanî hakkında yapılan araştırmalara da yer verilen bu çalışmada Kostantiniyye Kal'ası adlı eser ve eserin mütercimi tanıtılarak incelenmiş, metnin hem transkripsiyonlu hâline hem de dil içi çevirisine yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Ayasofya, Efsane, Eyyûb-zâde Mehemmed, Heft-Cebel.