Fârâbî ve İbn Sînâ'da irade, ihtiyar ve eylem ilişkisi

Bu çalışmada İslam felsefesinin iki zirve ismi olan Fârâbî ve İbn Sînâ'nın "irade ve ihtiyar" hakkındaki görüşleri ele alınmıştır. Eylemlerinden sorumlu olan insan, "eylemde bulunabilmek için hangi donanımlara sahiptir, erdemli eylem nedir, nasıl elde edilir ve eylemlerinin son gayesi nedir, ne olmalıdır" soruları Fârâbî ve İbn Sînâ'nın eserlerinde "irade ve ihtiyar" kavramları ile bağlantılı olarak cevap bulmuştur. Giriş, iki bölüm ve sonuçtan oluşan çalışmamızın giriş bölümünde öncelikle "irade ve ihtiyar" kelimelerinin terim anlamlarını ve bu kavramlar üzerinde etken olan unsurları ele aldık. Birinci bölümde, Fârâbî üzerinde etkisi olan eski Yunan felsefesinde, Kindi'de ve ilk dönem kelam ilminde "irade ve ihtiyar" kavramlarına kısaca değindik. Fârâbî'de "irade ve ihtiyarı", insanı ve fiillerindeki etken unsurları, erdemli insan ve erdemli toplumdaki irade ve ihtiyarı, son gaye olarak mutluluğu ve Fârâbî'ye göre İlahi irade ve insani irade ilişkisini ele aldık. İkinci bölümde İbn Sînâ'da "irade ve ihtiyarı", insanı ve fiillerindeki etken unsurları, son gaye olarak mutluluğu, irade ve ihtiyarın temelindeki ahlâki öğeleri ve İbn Sînâ'ya göre İlahi irade insani irade ilişkisini ele aldık. Ardından İbn Sînâ sonrası düşünce geleneğinde, Gazzâlî, İbn Bâcce ve Fahreddin er-Râzî'de "irade ve ihtiyar" kavramlarına kısaca değindik. İslam filozoflarına göre insan, son yetkinliği olan gerçek mutluluğa iradi ve ihtiyari fiiller ile ulaşabilir. İslam felsefesinde irade ve ihtiyarla ilgi problemler geniş bir tartışma alanına sahip değildir. Fârâbî ve İbn Sînâ gibi kendi dönemlerine ve yüzyıllar sonrasının düşünce sistemine etki eden iki düşünürün eserleri tahkik ve tahlil edildiğinde, insanı son yetkinliğe ulaştıracak fiillere dair rehberlik kendini gösterecektir.