Farklı bitkilerin antioksidan aktivitelerinin belirlenmesi

Antioksidanlar, sağlığa olan faydaları ile pek çok kişi tarafından bilinen ve gıda takviyeleri, kozmetik, işlenmiş tahıl gevrekleri gibi ürünler de çoğunlukla yer alan bileşenlerdir. Sağlık üzerindeki faydaları saymakla bitmeyen ve besinlerin içerisinde değişen oranlarda yer alan antioksidanlar, serbest halde bulunan radikaller nedeniyle oluşan hücresel tahribatın önlenmesinde veya yavaşlatılmasında katkı sağlayan maddelerdir ve vücuda besinler ya da takviye edici gıdalar (özellikle bitkiler) ile alınabilmektedir. Aynı zamanda antioksidan maddeleri vücudun kendi içinde, serbest halde bulunan radikallere karşı savunma amacıyla üretilir. Antioksidan kapasitesi,varlığı keşfedilmiş birçok farklı madde vardır. Canlı metabolizmasında olağan şartlar altında her zaman serbest radikaller meydana gelir. Serbest radikaller; belirlenmiş bir seviyenin üstünde olunca kararsız kimyasal yapıları sebebiyle sağlıklı olan hücreleri tahribata uğratarak kanser, diyabet, Alzheimer, kalp hastalıkları gibi pek çok ciddi hastalığa yakalanma olasılığını arttırmış olur. Eğer vücut serbest radikalleri etkili olarak ortadan kaldıramazsa oksidatif stres adı verilen bir durum meydana gelebilir. Metabolizmadaki oksidatif stres, tütün ve alkol tüketimi, ağır metallerle etkileşim, çevre kirliliği, radyasyon, sık geçirilen enfeksiyonlar, antioksidan azlığı sonucuna bağlı olarak daha da artabilir. Geniş bir zaman boyunca var olan yüksek oksidatif stres, hücrelerin genetik bileşeni olan DNA'da tahribatlara neden olarak kanser ve kronik hastalıklara, hatta hücre ölümlerine dahi başlangıç oluşturabilir. Tüm bunlara ek olarak serbest radikallerin metabolizmada pozitif yönde faaliyetleride bulunmaktadır. Örneğin immün sistem, metabolizmaya katılan enfeksiyon ajanları ile savaşırken serbest radikalleri kullanır. Sağlığımızın stabil kalabilmesi için serbest radikaller ve antioksidanlar metabolizmada belirli bir denge içerisinde bulunmalıdır. Lakin sağlıksız ve dengesiz diyete bağlı olarak antioksidanlar, besinlerle birlikte gerektiği düzeyde metabolizmaya alınmaz ise bu denge bozulur ve vücut, hastalıklara karşı savunmasız bir yapıda olmuş olur. Bu nedenle gerektiği kadar ve belirli periyotlarla antioksidan kullanımına dikkat etmek oldukça önemlidir. Canlı metabolizmaların toksik maddelerle mücadele etmek amacıyla ürettiği antioksidanlar; katalaz, glutatyon peroksidaz, askorbat peroksidaz ve SOD (superoksit dismutaz) gibi enzimlerdir. Antioksidanların pek çok çeşitleri bulunur. Bunlardan E Vitamini (alfa tokoferol) içinde alfa, beta, gama ve delta tokoferolleri bulundurur. Bunlardan en önemli antioksidan olanı alfa tokoferoldir. Diğerleri; Askorbik Asit (C Vitamini), beta caroten ve flavonoid gibi antioksidanlardır. Tüm bunların dışında var xxii olduğu kanıtlanmış onlarca farklı antioksidan çeşidi bulunmaktadır. Bitkisel kökenli pek çok türden besinin yapı taşında farklı tür ve miktarlarda bulunan antioksidanlar beslenme yoluyla vücuda alınır. Bu tez kapsamında Sakarya Üniversitesi'nin Biyokimya laboratuvarında farklı bitkilerin farklı kısımlarının etanol ekstraktlarının antioksidan aktivite değerleri DPPH serbest radikali yakalama testi, Demir (II) iyonları şelatlama aktivitesi ve indirgenme kapasitesini içeren üç farklı yöntem ile belirlenmiştir. DPPH (1,1-Difenil-2– pikrilhidrazil radikali; C18H12N5O6) antioksidan analizi, farklı bileşiklerin antioksidan kapasitesini değerlendirmek için kullanılan hızlı, yaygın ve maliyetsiz bir yöntemdir. Metal iyonları şelatlama testi serbest halde bulunan ağır metallerin bozucu etkilerini baskılamak amacıyla kullanılan bir test yöntemidir. Çalışma için, Bursa'nın Mudanya ilçesinden ; acı kavun otu ((Ecballium elaterium), dul avrat otu (Arctium lapa ), sazlık otu (Phragmites australis) ve mürver otu (Sambucus nigra) gibi dört farklı bitki yaprak ve meyveleri ile beraber toplanarak antioksidan aktiviteleri belirlenmiştir. Bu dört bitki halk arasında hastalıklara tedavi amacıyla veya cilt bakımı gibi pek çok alan için yaygın olarak tüketilmektedir. Mürver otu dünya üzerinde astorpikal bölgelerde çoğunluktadır ve koyu mavi ya da siyah renkte bulunur. Canlı metabolizmasında bir antioksidan ve anti-inflamatuar ajan olarak görev alır. Toplanan dört bitki türünün yaprak ve meyve kısımları etanol ile ekstraksiyon işlemine tabi tutulmuştur. Bu işlem için uygun kimyasallar kullanılarak kurutma işlemi gerçekleştirilmiştir. Tüm bitkilerin hem yaprak hem de meyve kısımlarından antioksidan aktivite taraması yukarıda bahsedilen üç yöntem ile yapılmıştır. DPPH serbest radikal süpürme testinde karanlıkta inkübasyon yapılarak 517 nm de değerler okunmuştur. Demir (II) iyonları şelatlama testinde deiyonize su ile FeCl2 oda sıcaklığında inkübasyona bırakılmıştır ve 562 nm de değerler okunmuştur. İndirgenme kapasitesi testi için ise fosfat tamponu ve kompleks bir tuz ile su banyosunda inkübasyonu yapılmıştır. 700 nm de değerler okunmuştur. DPPH serbest radikal bağlama aktivitelerine bakıldığında; derişim oranları arttıkça aktivite oranlarının da arttığı gözlemlenmiştir. Demir (II) iyonlarının şelatlama işleminde de konsantrasyon değerleri arttıkça aktivite oranının arttığı görülmüştür. Analizi yapılan çalışmanın sonucunda en yüksek DPPH aktivitesi, etanolde mürver bitkisinin meyve kısmında % 82,12 olarak belirlenmiş olup yaprak kısmında %72,12 olarak ölçülmüştür. İndirgenme kapasitesi tayininde en yüksek değer etanol ile ekstrakte edilen hem kabuk hem de meyve kısmı için yine mürver otunda ölçülmüştür. Demir (II) iyonlarını şelatlama tayininde de tekrardan etanol ile ekstraktesi yapılan hem yaprak ve meyve kısımları için mürver otu yüksek değere sahiptir. Yapılan üç yöntemde de en düşük orana sahip olan ot ise sazlık otu olmuştur. Alternatif tıpta daha çok tercih edilen mürver otunun sinüzit rahatsızlığı gibi pek çok rahatsızlığı gidermesi, sazlık otunun ise sadece süs eşyaları yapımında kullanılması, insan vücuduna bir faydasının görülmemesi bu çalışmayı desteklemektedir. Bu çalışmaya göre uygulanan yöntemlerden en iyisi DPPH yönetemi demek kesin sonucu oluşturmayacaktır.