Fen bilimleri öğretmenlerinde akıl yürütme becerilerinin geliştirilmesi ve sınıf ortamına etkileri

Ülkemizin de benimsediği pek çok ülkenin eğitim anlayışı, öğrencinin aktif olarak sürece katıldığı öğrenme ortamlarını desteklemektedir. Bu kapsamda daha etkili öğrenme ortamları oluşturulmasına ihtiyaç duyulmakta ve yeni yöntemlerin sınıflarda uygulayıcısı olarak öğretmenlere büyük sorumluluklar düşmektedir. Bununla birlikte öğretmenlerin ihtiyaç duyulan öğrencileri yetiştirebilmesi için öncelikle kendisinin söz konusu gelişmelere adapte olabilmesi, yeni öğretim yöntemlerinin farkında olması ve öğrencide geliştirmeyi hedeflediği becerilere kendisinin sahip olması gereklidir. Öğrencilerde akıl yürütme becerilerinin teşvik edilmesi için çalışmanın amacı, öğretmenlerin ihtiyaçları doğrultusunda geliştirilecek olan akıl yürütme becerilerine dayalı eğitim programı (AYBEP) yoluyla fen bilimleri öğretmenlerinin akıl yürütme becerileri ve Akıl yürütme becerileri öğretimine yönelik özyeterlik algılarını geliştirmek ve onlara söz konusu becerilere dayalı öğrenme ortamı tasarlayabilme yeterliği kazandırmaktır. Çalışma kapsamında karma yöntemin çok aşamalı deseni kullanılmıştır. Çalışmanın birinci bölümü AYBEP kapsamında öğretmenlerin ihtiyaçlarını belirleme amaçlı tarama yöntemine dayalı betimsel bir araştırmadır. Verilerin "İhtiyaçları Belirleme Anketi" yoluyla toplandığı bu bölümün katılımcılarını İzmir iline bağlı merkez ilçelerden birinin farklı sosyo-ekonomik düzeye sahip resmi ortaokullarında görev yapmakta olan 32 fen bilimleri öğretmeni oluşturmuştur. Çalışmanın ikinci bölümü, tek grup ön test son test zayıf deneysel deseni benimsemekle birlikte veri toplama açısından aynı değişkene yönelik nitel ve nicel verilerin eş zamanlı toplandığı karma yöntem desenlerinden paralel yakınsayan desene dayalıdır. Bu aşamada nitel veriler "Akıl Yürütme Becerileri Değerlendirme Formu" ve "Akıl Yürütme Becerileri Öğretimine Yönelik Özyeterlik Algısı Değerlendirme Formu"yla; nicel veriler ise "Fen Bilimleri Öğretmenleri ve Öğretmen Adaylarına Yönelik Akıl Yürütme Becerileri Testi" ve "Akıl Yürütme Becerileri Öğretimine Yönelik Özyeterlik Algısı Ölçeği" ile toplanmıştır. Yedi coğrafi bölgeden amaçlı örneklem yoluyla belirlenen, resmi ve özel ortaokullarda görev yapmakta olan 45 fen bilimleri öğretmeni bu bölümün katılımcılarını oluşturmuştur. Çalışmanın üçüncü bölümü ise, geliştirilen eğitim programının değerlendirilmesi amacıyla hem nitel hem nicel veri toplama tekniklerinin kullanıldığı bir durum çalışmasıdır. Bu bölümün katılımcılarını, AYBEP'na katılan ve çalışmaya devam etmeye gönüllü bir öğretmen ile onun 5. sınıfta öğrenim görmekte olan 31 öğrencisi oluşturmuştur. Bu bölümde ise veri toplama aracı olarak "Kuvvet ve Hareket Ünitesi Akıl Yürütme Becerileri Testi" ve "Akıl Yürütme Becerileri Öğretimi Gözlem Formu" kullanılmıştır. Çalışmanın birinci bölümünden elde edilen bulgular, öğretmenlerin akıl yürütme becerilerini en fazla bilimsel süreç becerileri ile ilişkilendirdiklerini, öğretmenlerin bir kısmının öğretim programında akıl yürütme becerilerinin ne şekilde söz edildiğine dair bir açıklama yapamadıklarını, yine öğretmenlerin bir bölümünün kendilerini yetersiz hissetmeleri sebebiyle derslerinde akıl yürütme becerileri öğretimi yapamadıklarını ve bunun üstesinden gelebilmek için öğretmenlerin önemli bir bölümünün akıl yürütme becerileri konusunda eğitim, meslektaş desteği vb. gibi kendileriyle ilgili faktörler ve yeterli deney malzemesi, sınıf mevcudu vb. gibi dışsal faktörler konusunda gelişime ihtiyaç duyduklarını ortaya koymuştur. Çalışmanın ikinci bölümünden elde edilen bulgular, öğretmenlerin katıldıkları eğitim sonrası Fen Bilimleri Öğretmenleri ve Öğretmen Adaylarına Yönelik Akıl Yürütme Becerileri Testi'nden, Akıl Yürütme Becerileri Değerlendirme Formu'ndan ve Akıl Yürütme Becerileri Öğretimine Yönelik Özyeterlik Algısı Ölçeği'nden aldıkları puanların anlamlı derecede arttığını göstermiştir. Bununla birlikte bulgular, öğretmenlerin akıl yürütme becerilerinin geliştirilmesi konusunda önemli gördükleri faktörlere yönelik düşüncelerinin, eğitim sonrası öğrenciden kendilerine yöneldiğini ve öğretmenlerin akıl yürütme becerileri öğretimi yapma konusundaki yetersizlik düşüncelerinin, söz konusu öğretimi yapabilmeye evrildiğine işaret etmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünden elde edilen bulgular ise, eğitim alan öğretmenin akıl yürütme becerilerine dayalı öğrenme ortamı oluşturma konusunda minimum %29,16 maksimum %61,06 oranında başarı gösterdiğini ve ayrıca öğrencilerin Kuvvet ve Hareket Ünitesi Akıl Yürütme Becerileri Testi'nden aldıkları ön test ve son test puanları arasında son test puanı lehine anlamlı bir farklılık olduğunu ortaya koymuştur. Çalışmanın bulgularına dayanarak geliştirilen AYBEP'nın öğrencilerin akıl yürütme becerilerini geliştirme konusunda fen bilimleri öğretmenlerine uygulanabilir olduğunu söylemek mümkündür. Ülkemiz fen bilimleri dersi öğretim programının vizyonu, kaliteli ve üretken bir gelecek için önemli görülen 21. yy becerilerine yapılan vurgu ile birlikte yenilikçi öğretim yöntemlerinin sınıf ortamına yansıtılmasında öğretmenlerin başat rol oynadıkları dikkate alındığında, söz konusu araştırmanın bu bağlamda önemli bir boşluğu doldurmaya katkıda bulunacağı düşünülmektedir.