Fen öğretiminde analoji kullanımı: Ders kitaplarındaki analojilerin öğretimde yeniden ele alınması

Analojiler bilinmeyen bir kavram, olay sistem veya nesneyi bilinenin özelliklerini kullanarak tanımlayan ve benzerlikler ile karşılaştırma yapan, fen öğretiminde sıklıkla kullanılan öğretim tekniklerinden birisidir. Analojiler çok dikkatli kullanılmazlarsa kavram yanılgılarına sebep olabileceğinden fen öğretiminde hangi analojiler kullanıldığı kadar analojilerin nasıl kullanıldığı da önemlidir. Bu yüksek lisans tezi, fen ders kitaplarındaki analojileri ve analojilerin nasıl kullanıldığını belirlemeyi, tespit edilen analojileri yeniden gözden geçirmeyi ve fen öğretimi için revize etmeyi ve analojilerin fen öğretiminde etkin kullanımına ilişkin fen öğreticilerinin görüşlerini tespit etmeyi amaçlamış ve şu sorulara yanıt aramıştır: (1) Fen ders kitaplarında analojiler nasıl kullanılmaktadır? (2) Fen ders kitaplarında kullanılan analojiler fen öğretiminde nasıl geliştirilebilir? (3) Fen öğreticilerine göre, analojilerin fen öğretiminde etkinliğinin artırılmasında en önemli öğeler nelerdir? Birinci araştırma sorusuna yanıt bulabilmek için Milli Eğitim Bakanlığı tarafından önerilerek 2017-2018 Eğitim Öğretim yılında 3. Sınıftan 8. Sınıfa kadar Fen Bilimleri Derslerinde kullanılan Fen Ders Kitapları (6 ders kitabı) içerik Analizine tabi tutulmuştur. İkinci soruda ders kitaplarındaki analojilerin nasıl kullanıldığı tespit edilmiş, alanyazın ışığında analojilerin nitelikleri belirlenmiştir ve fen öğretiminde nasıl geliştirilebileceğiyle ilgili örnekler sunulmuştur. Üçüncü soruda ise iki üniversitedeki Fen Öğreticilerine (Fen Eğitimi alanında uzmanlaşan 10 Üniversite Öğretim Elemanı ile Üniversite Fen Bilgisi Öğretmenliği Bölümünde öğrenim gören 120 öğrenciye) anket uygulanarak analojilerin fen öğretiminde kullanımında etkinliğinin artırılmasına ilişkin esasların neler olduğu tespit edilmiştir. Araştırmada, 3. Sınıfta 18 analoji, 4. Sınıfta 26 analoji, 5. Sınıfta 24 analoji, 6 Sınıfta 22 analoji, 7. Sınıfta 25 analoji ve 8. Sınıfta 26 analoji olmak üzere Fen Ders Kitaplarında toplam 141 analoji tespit edilmiştir. Fen Ders Kitaplarındaki analojiler konu bazında ele alındığında en çok analojinin 'Vücudumuz' konusunda, disiplin bazında en çok fizik disiplininde ve ünite bazında ise en çok birinci ünitede analoji kullanılmıştır. Analojilerin büyük çoğunlukla yapısal olarak ilişkilendirilmiş olarak; sözlü; somut bir hedefin somut bir kaynağa benzetilerek; gömülü aktifleştirici olarak konunun ortasında; benzerliğin tartışılmadan basit; kurulan benzerliğin analoji olduğuna dair bir yönlendirme yapılmadan; analojilerin sınırlılığından bahsedilmeden; çevresel yapı ve durumlara benzetilerek; düz anlatım ile sunularak en çok konuları ayırt etme amacıyla kullanıldığı belirlenmiştir. Analojilerin çoğunlukla Analojilerle Öğretim Metodunda dikkat çekilen kaynaktan bahsedilerek konu öncesi yönlendirme yapılması, benzeyen yönlerin haritalanması ve benzemeyen yönlerden bahsedilerek analojilerin sınırlılıklarından bahsedilmesi olgularından bir veya bir kaçını içerdiği tespit edilmiştir. Öğretim esnasında etkinliğinin artırılması için geliştirilmesi gerektiğini öngörülmüş ve nasıl geliştirilebileceği ile ilgili örnekler sunulmuştur. Bu araştırmada, fen öğreticileri analojilerin fen derslerinde kullanımının fen kavramlarını anlamada etkili olduğu; analojilerin derslerde orta sıklıkla kullanılması gerektiği; bazı fen konularında ve bazı öğrenci gruplarında etkin olarak analoji kullanımının mümkün olmadığı dile getirmiştir. Ayrıca analojilerin etkin kullanımında hangi niteliklerin önemli olduğuna ilişkin fen öğreticilerin büyük çoğunluğu analojilerin sözlü-resimli sunulması; soyut olayları somutlaştıran analojilerin olması; haritalamanın zenginleştirilmiş ya da genişletilmiş olması; analojiler kurulurken kaynağın açıklanması; çevre ortamından analojilerin kurulması; analojilerin soru-tartışma ortamı içinde sunulması; analojilerde benzemeyen yönlerin de belirtilmesi gerektiğini ifade etmiştir. Analojik ilişkilendirme, kaynağın hedefe göre konumu, kaynak alanı, kullanım amacı bakımından fen öğreticilerinden öğretim elemanları ile öğretmen adayları arasında farklı görüşler bulunmaktadır. Son olarak fen öğreticilerinin büyük çoğunluğu fen derslerinde olduğu gibi fen ders kitaplarında da analoji kullanılması gerektiğini, ancak öğretim esnasında bu analojilerin eksiklilerinin giderilerek kullanılması gerektiği fikrindedirler. Analojilerin etkin kullanımına ilişkin öğretim elemanları tarafından belirtilen görüşler çoğunlukla formal, öğretmen adayları tarafından belirtilen görüşler informaldir. Bununla birlikte öğretmen adayları öğretim elemanlarına göre çok düşük oranda analoji sunmuşlardır. Fen öğretiminde analojiler öğrencilerin anlamalarına yön sağlamada, konuları açıklığa kavuşturmada, zihinsel modellerinin oluşturulmasında, derslerde ilgi çekmede, öğrencileri motive etmede ve kavramları görselleştirmeyi sağlamada önemlidir. Bu nedenle analojilerin ders kitaplarında kadar nasıl kullanıldığının tespit edilmesi, öğretimde analojilerin etkin kullanımı için yeniden düzenlenerek geliştirilmesi ve fen öğreticilerinin analojilerin etkin kullanımına ilişkin görüşlerinin belirlenmesi fen öğretimi açısından önemlidir.