FIDIC sözleşmelerinde gecikmeden sorumluluk

Çalışmamız FIDIC sözleşmelerinde gecikmeden sorumluluğa ilişkindir. Esas itibariyle yüklenicinin işin tesliminde gecikmesi durumunda hangi hallerde sorumlu olup hangi hallerde olmayacağı ve sorumlu olduğu hallerde iş sahibinin kullanabileceği haklar çalışmamızın inceleme alanını oluşturmaktadır. Giriş bölümünde öncelikle eser sözleşmesi ve onun bir türü olan inşaat sözleşmesi tanımlanmıştır. Bunun ardından uluslararası nitelikte inşaat sözleşmelerinin kullanıldığı sektörün riskli durumu ortaya konularak uluslararası inşaat işlerinde bu belirsizlikleri gidermek amacıyla tarafların genellikle önceden hazırlanmış standart form sözleşmeleri tercih ettikleri belirtilmiştir. Bölümün devamında bu standart formlar arasında uygulamada en yaygın olanı FIDIC örgütünün hazırladığı kitaplar olması nedeniyle örgütün yapısı ve tarihçesi hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Ardından FIDIC Kitapları'nın en yaygın olanları tanıtılmıştır. Bunlar, işin iş sahibi veya mühendis tarafından tasarlanıp yüklenici tarafından inşa edilerek teslim edildiği klasik sözleşme tipi olan Kırmız Kitap ve onun Dünya Bankası tarafından ödemeye ilişkin birtakım özel düzenlemeler içeren hali olan Pembe Kitap; tesis inşaatlarında ve tasarımın da yüklenici tarafından gerçekleştirildiği işlerde kullanılmak üzere hazırlanmış olan Sarı Kitap; ücrette stabilite sağlamak amacıyla tüm riskin yüklenici tarafından üstlenildiği anahtar teslim sözleşme mantığıyla hazırlanmış olan Gümüş Kitap; işin yüklenici tarafından tasarlanıp inşa edilmesinin ardından belirli bir gelir amacıyla belirli bir süreliğine işletilmesini öngören Altın Kitap ve görece düşük ücret gerektiren ve tekrara dayalı işler için hazırlanmış olan Yeşil Kitap'tır. Çalışmamız Kırmızı, Sarı ve Gümüş Kitaplar'ın 2017 baskılarını esas almış olup 2008 baskılı Altın Kitap'a da önem arz ettiği ölçüde değinilmiştir. Ancak Altın Kitap'ın işletme sürecine ilişkin hükümleri inşaat sözleşmesinin ve dolayısıyla gecikme kavramının ötesinde yer aldığı için incelenmemiştir. Giriş bölümünün devamında bu standart form sözleşmelerin nitelikleri incelenmiştir. Buna göre FIDIC sistemi uyarınca tarafların sözleşmenin esasına uygulanacak hukuku seçmeleri gerekmektedir. Çalışmamızda FIDIC Kitapları'nın incelendiğini ve Türk Hukuku'nun sözleşme esasına uygulanacak hukuk olarak seçilmesi halinde bunun sonuçlarına da değinildiğini belirtmek gerekir. Çalışmamızın ikinci bölümünde öncelikle inşaat sürecinde yüklenicinin süreye ilişkin borçları FIDIC Kitapları sistematiği çerçevesinde incelenmiştir. Bu kapsamda ilk olarak yüklenicinin eseri inşa ederek meydana getirme borcu FIDIC Kitapları üzerinden incelenmiştir. Bölümde iş kavramı ve kapsamı, kalıcı iş-geçici iş ayrımı, işin kapsamının hangi dokümanlarda ortaya konulacağı Türk Hukukundaki yansımaları ile birlikte değerlendirilmiştir. İzleyen başlık altında yüklenicinin tasarım borcuna yer verilmiş olup bu kapsamda Sarı, Gümüş ve Altın Kitaplarda yer alan tasarıma ilişkin hükümlere özellikle değinilmiştir. Bölümde ayrıca Kırmızı Kitap'ta yükleniciye tasarım borcu da getirilmesi durumuna ilişkin özel düzenlemeler de incelenmiş ve son olarak amaca uygunluk kriteri hakkında bir inceleme yapılmıştır. İzleyen başlık altında yüklenicinin işi zamanında tamamlama borcunun mantıksal bir parçası olan işe zamanında başlama borcuna ve işe başlama tarihinin sözleşme bakımından önemine yer verilmiştir. Başlık altında ayrıca işe başlamaya ilişkin bildirimler ve bunlar için öngörülen prosedüre değinilmiştir. İzleyen başlık altında yüklenicinin genel anlamda özen yükümlülüğü ve bunun bir parçası olarak işi uygun bir tempoda yürütme borcu incelenmiştir. Bölümün devamında çalışmamızın önemli bir noktası olan yüklenicinin işi zamanında teslim borcu incelenmiştir. Bu kapsamda FIDIC sistemindeki işi teslim sürecine ilişkin usule, başka bir bölümde detaylıca incelenecek olmakla birlikte, kısa biçimde değinilmiştir. Bölümün devamında kısmi teslim kavramına değinilmiştir. Bunun yanında başlık altında ayrıca işin başlamasından işin tamamlanması için belirlenen tarihe kadar geçen zaman olarak ifade edebileceğimiz süre kavramı açıklanmıştır. Bölümün devamında süreye bağlanan sonuçlar ve süre kavramının önemi ortaya konulmuştur. Son olarak başlıkta işin belirlenen süre içerisinde bitirilememesi olan gecikme kavramına ve kritik olan / kritik olmayan gecikme ayrımı dahil olmak üzere gecikme türlerine yer verilmiştir. Bölümde son başlık olarak FIDIC sistemi açısından önemli bir yer arz eden iş programı kavramına yer verilmiştir. Başlık altında iş programının amacı ve işleyişi izah edilmiş ve en önemlileri olan kritik yol metodu dahil olmak üzere çeşitli program türlerine değinilmiştir. Bu kapsamda kritik yol ve akış kavramlarına ilişkin olarak açıklamalar getirilmiş ve akış sahipliği sorununa ilişkin olarak doktrin ve uygulamada sunulan öneriler değerlendirilerek SCL Protokolü'nde getirilen çözüm benimsenmiştir. Bölümde bunun ardından programın hazırlanma ve sözleşme yöneticisinin onayına sunulmasına ilişkin FIDIC Kitapları'nda getirilen kapsamlı düzenlemeler incelenmiştir. Bölümün devamında programın güncellenmesi süreci ve yüklenicinin programa uymaması sürecine değinilmiştir. Başlık altında iş programının bağlayıcılığı sorunu programın FIDIC Kitapları sisteminde sözleşmenin bir parçası olmadığına dikkat çekilerek incelenmiştir. Son olarak programın süre uzatım miktarlarının hesaplanabilmesi açısından önemi vurgulanmıştır. Çalışmamızın üçüncü bölümünde yüklenicinin süreye etki eden hakları inceleme altına alınmaktadır. Bu bölümde öncelikle süre uzatım kavramı incelenmiştir. Bu kapsamda süre uzatım kavramının tanımına, çıkış noktasına ve Türk Hukuku bakımından hukuki niteliğine ilişkin değerlendirmelere yer verilmiştir. Bölümün devamında FIDIC Kitapları'ndaki süre uzatım sürecinin kökeni ve buna ilişkin düzenlemeler incelenmiştir. İzleyen başlık altında FIDIC Kitaplarında öngörülen süre uzatım hallerine sırasıyla yer verilmektedir. Her bir hal FIDIC Kitaplarında öngörülen düzenlemeler üzerinden kitaplar arasındaki farklar belirtilerek ve Türk Hukukundaki yansımaları da dikkate alınarak ayrı ayrı incelenmiştir. Bu süre uzatım hallerinden ilki çizim ve talimatların geç verilmesi olup yalnızca Kırmızı Kitap'ta düzenlenmektedir. İkinci süre uzatım hali iş sahibinin ihtiyaç programından kaynaklanan hatalar olup Sarı ve Altın Kitaplar'da yer almaktadır. Gümüş Kitap'ta ise daha dar bir muafiyet ile birlikte aynı süre uzatım hali kabul edilmektedir. Üçüncü süre uzatım hali iş sahibi ve yüklenicinin koordinasyon borcuna aykırılık olarak isimlendirilmiş olup dört FIDIC Kitap'ında da yer almaktadır. Başlık altında esas itibariyle iki ayrı süre uzatım halinin birlikte incelenmektedir. Dördüncü süre uzatım hali inşaatın konumlandırılması sırasında yaşanabilecek sorunlara ilişkindir. Bu süre uzatım hali Kırmızı, Sarı ve Altın Kitaplar'da yer almakla birlikte Gümüş Kitap'ta kabul edilmemektedir. Beşinci süre uzatım hali sahanın yükleniciye geç teslimine ilişkindir. Düzenleme tüm FIDIC Kitapları'nda benzer şekilde yer almaktadır. Altıncı süre uzatım hali testler nedeniyle gelişme başlığı altında incelenmektedir. Bölüm kapsamında işin tamamlanması öncesi testler, tamamlanma testleri ve tamamlanma sonrası testler ayrımına gidilmiştir. Tüm FIDIC Kitapları'nda testlere ilişkin düzenlemeler yer almakla birlikte her bir Kitap'ın sistemi kendine özgü olduğundan bu sistem uyarınca düzenlemeler de değişiklikler içermektedir. Yedinci süre uzatım hali ek iş veya iş değişikliğine dair olup tüm FIDIC Kitapları'nda öngörülen önemli bir süre uzatım halidir. Başlık altında işin sözleşmedeki kapsamı ve nelerin ek iş veya iş değişikliği kabul edileceğine ilişkin incelemelere yer verilmektedir. Bunun yanında başlık altında yükleniciye ek iş veya iş değişikliğine yönelik verilen talimatlar ve bunlara ilişkin süreç de incelenmektedir. Sekizinci süre uzatım sebebi işin iş sahibi tarafından durdurulmasıdır. Düzenleme tüm FIDIC Kitapları'nda yer almaktadır. Başlık altında süre uzatım bakımından getirilen açıklamaların yanı sıra iş sahibinin işi durdurma talimatı vermesine ilişkin süreç de incelenmektedir. Dokuzuncu süre uzatım sebebi yüklenicinin işi durdurma hakkına ilişkin olup yine tüm FIDIC Kitapları'nda öngörülmektedir. Onuncu süre uzatım sebebi genel süre uzatım sebebi olarak adlandırabileceğimiz, tüm FIDIC Kitapları'nda yer alan iş sahibinden, çalışanlarından ve diğer yüklenicilerden kaynaklanan hallerdir. On birinci süre uzatım sebebi sahada öngörülemeyen fiziki koşullar hakkında olup Sarı, Kırmızı ve Altın Kitaplar'da düzenlenmektedir. On ikinci süre uzatım sebebi istisnai derecede olumsuz iklim koşulları olup tüm FIDIC Kitapları'nda yer almaktadır. On üçüncü süre uzatım sebebi arkeolojik ve jeolojik bulgular hakkında olup yine tüm FIDIC Kitapları'nda yer almaktadır. On dördüncü süre uzatım sebebi salgın hastalık veya hükümet eylemleri sebebiyle malzeme veya işgücü tedarik sıkıntısına ilişkindir. Düzenleme yine tüm FIDIC Kitapları'nda kabul edilmektedir. On beşinci süre uzatım sebebi işin görüldüğü yer makamları kararlarından doğan gecikmeler hakkında olup tüm FIDIC Kitapları'nda düzenlenmektedir. On altıncı süre uzatım sebebi mevzuat değişiklikleri hakkında olup tüm FIDIC Kitapları'nda yer almaktadır. On yedinci süre uzatım sebebi yüklenicinin sahaya ulaşım yollarına ilişkindir. Düzenleme Kırmızı, Sarı ve Gümüş Kitaplar'da yer almakta iken Altın Kitap'ta bu duruma ilişkin bir süre uzatım sebebine yer verilmemektedir. On sekizinci süre uzatım sebebi meydana gelen hasara ilişkin gecikmeler başlıklıdır. Düzenleme tüm FIDIC Kitapları'nda yer almaktadır. On dokuzuncu ve son süre uzatım sebebi mücbir sebep, istisnai olay ve uygulanacak hukuktan kaynaklanan haller başlığı altında incelenmektedir. Başlık kapsamında mücbir sebep ve Kırmızı, Sarı ve Gümüş Kitaplar'ın 2017 baskılarında getirilen istisnai hal kavramları incelenmiş ardından süre uzatıma ilişkin bildirim sürecine yer verilmiştir. Benzer süre uzatım sebepleri tüm FIDIC Kitapları'nda yer almaktadır. Çalışmamızın üçüncü bölümünün izleyen başlığı yüklenicinin talep süreci hakkındadır. Bu başlık altında FIDIC Kitapları'ndaki talep kavramının tanımı ve niteliği tartışılmış ardından en yaygın talep konusu olan süre uzatım talebine ilişkin prosedüre yer verilmiştir. Başlık altında ayrıca talep sürecine riayetin önemi ve bu sürece uyulmaması ihtimali incelenmektedir. İzleyen başlık altında hızlandırma kavramı ve buna dair talimatlar incelenmektedir. Çalışmamızın üçüncü bölümünün ikinci kısmı yüklenicinin iş sahibinin ücrete ilişkin borçları karşısında süreye etki eden hakları hakkındadır. Bu kısımda iş sahibinin ücrete ilişkin borçları incelenmemekte yalnızca yüklenicinin iş sahibinin bu borçlarına aykırılığı durumunda sahip olduğu haklar değerlendirilmektedir. Bu kapsamda öncelikle yüklenicinin iş sahibinin ödemede gecikmesi durumunda sahip olduğu faiz hakkı incelenmektedir. İzleyen başlıkta yüklenicinin süreye etki eden bir diğer hakkı olarak işi durdurma veya yavaşlatma hakkı yer almaktadır. Başlık altında FIDIC Kitapları'nın kullanıldığı sözleşmelerde yüklenicinin işi durdurabileceği veya yavaşlatabileceği haller ve bunun Türk Hukukundaki karşılıkları üzerinde durulmuştur. İzleyen başlık altında ise yüklenicinin sözleşmeyi sona erdirmesine imkan tanıyan haller incelenmektedir. Başlıkta bunun yanında yüklenicinin sözleşmeyi sona erdirme usulü ve bunun hukuki sonuçlarına yer verilmiştir. Bu şekilde işin süresinin yüklenicinin sorumlu olmayacağı biçimde uzadığı hallerin incelenmesi tamamlanmış olmaktadır. Çalışmamızın dördüncü bölümünde sürenin uzamasından yüklenicinin sorumlu olduğu haller veyahut gecikme halleri incelenmektedir. Bu kapsamda öncelikle gecikme kavramı tanımlanmıştır. İzleyen başlık altında gecikme kavramı ile ilişkili bir kavram olan aksaklık kavramı incelenmiş ve aksaklığın hesap edilebilmesi için önerilen yöntemlere değinilmiştir. Bir sonraki başlık ise iş sahibi ve yüklenicinin karşılıklı gecikmesi sorununa ayrılmıştır. Başlık altında öncelikle karşılıklı gecikme kavramına ilişkin tanımlar incelenmiş ardından karşılıklı gecikme durumunda yüklenicinin süre uzatıma hak kazanıp kazanmayacağı sorunu üzerine getirilen çözüm önerileri değerlendirilmiştir. İzleyen başlık altında iş sahibinin yüklenicinin gecikmesi durumunda FIDIC Kitapları uyarınca sahip olduğu birtakım haklar incelenmiştir. Başlık altında ilk olarak gecikme tazminatı incelenmektedir. Bu kapsamda FIDIC Kitapları'nda öngörülen gecikme tazminatının gerek köken olarak hukuki niteliğine gerekse Türk Hukuku'ndaki hukuki niteliğine ilişkin tartışmalara yer verilmiştir. Ardından FIDIC Kitapları uyarınca iş sahibinin gecikme tazminatı talep edebilmesinin şartları ve talep usulü bir başlık altında incelenmektedir. Bu kapsamda ayrıca gecikme tazminatının üst sınırına ilişkin sözleşme hükümlerine de değinilmiştir. İzleyen başlık altında ise iş sahibinin sözleşmeyi sona erdirmesine imkan tanıyan FIDIC Kitap'ı maddeleri ve bunların Türk Hukukundaki yansımaları incelenmektedir. Bu kapsamda iş sahibinin bir sebebe dayanarak sözleşmeyi sona erdirebileceği haller ve bir sebebe dayanmaksızın sözleşmeyi sona erdirmesine imkan tanıyan düzenlemeler incelenmektedir. Başlık altında ayrıca iş sahibinin sözleşmeyi sona erdirmesine ilişkin usul ve bunun hukuki sonuçları değerlendirilmiştir. Çalışmamızın beşinci bölümünde FIDIC Kitapları bakımından işin tamamlanmasını izleyen süreç incelenmektedir. İlk olarak geçici kabul kavramı, işin tamamlanması kavramı, nelerin işin tamamlanması anlamına geleceği, tamamlama testlerine ilişkin düzenlemeler ve geçici kabul belgesinin düzenlenmesine ilişkin öngörülen süreç incelenmektedir. İzleyen başlıkta geçici kabulün Türk Hukuku bakımından hukuki niteliği ve sonuçları incelenmektedir. Bir sonraki başlık ise FIDIC Kitapları'nda düzenlenen ayıp giderim sürecini ve bu sözleşmeler açısından ayıp ve eksiklik kavramlarını ve bunların Türk Hukuku'ndaki yansımalarını değerlendirmektedir. Bölümün son başlığı kesin kabul belgesinin düzenlenme sürecini, Türk Hukuku bakımından hukuki niteliğini ve buna bağlanan sonuçları incelemektedir. Çalışmamızın altıncı ve son bölümü ise tüm çalışmanın değerlendirildiği sonuç bölümüdür.