Tipik betonarme yapılarda hasar tespiti üzerine saha deneyleri ve model güncellemesi

Ülkemizde, mevcut bina stoğunun büyük bir kısmı betonarme yapılardan oluşmaktadır. Çoğunluğu 1990 öncesi inşa edilmiş olan bu betonarme yapıların önemli miktarı güncel tasarım standartlarının gerekliliklerini karşılamamaktadır. Bu yapıların çoğunluğu yasal olarak mühendislik hizmeti almış yapılar olmasına rağmen, resmi denetim mekanizmalarının bulunmaması nedeniyle sadece güncel tasarım standartlarını değil, yapıldıkları dönemde yürürlükte olan standartların da gerekliliklerini karşılamamaktadır. Dolayısı ile, bu binalarda dayanımı düşük beton, yetersiz enine donatı detayı vb. gibi temel yapısal zayıflıklar vardır ve herhangi bir deprem etkisi altında önemli bir risk oluşturmaktadır. Bu sebeplerle, deprem sonrasında mevcut yapıların durum değerlendirmesi, binanın kalan ömründeki performansının belirlenmesinde çok önemlidir. Günümüzde, büyük bir deprem sonrasında binaların durum değerlendirmesi görsel incelemeye dayanarak gerçekleştirilmektedir. Binaların mevcut durumu hakkında karar vermek için gerekli ve pratik bir yöntem olmasına ragmen, bazı hasarların görsel inceleme yoluyla tespit edilememe durumu olabilir. Örneğin, elemanlarda bulunan içsel çatlaklar veya bindirme donatısının sıyrılması gibi hasarlar, görsel inceleme ile farkedilemeyebilir, ancak binanın yük taşıma kapasitesi üzerindeki etkileri hayati olabilir. Bu açıdan bakıldığında, Yapısal Tanılama (St-Id) metodları ile elde edilen binanın titreşim karakteristikleri, binaların mevcut durumu hakkında önemli bilgiler sağlayabilir. Bu tez çalışması kapsamında, tipik betonarme yapılarda dinamik karakteristiklerin yapısal sismik hasarla değişimi sayısal olarak ortaya koyulmuştur. Bununla beraber, tipik betonarme binalar için otomatik hasar tespit algoritması sunulmuştur. Bu amaçla, önce, tipik mevcut betonarme yapıların dinamik özelliklerinin farklı derecede ve tipte yapısal hasarla beraber değişimini incelemek için bir dizi saha testi gerçekleştirilmiştir. Saha çalışması kapsamında, yarı-statik tersinir tekrarlı yatay yükleme döngüleri öncesinde ve sonrasında ve bazı hasar düzeylerinde zorlanmış titreşim testleri yapılmıştır. Testler, iki adet üç katlı tam ölçekli betonarme yapıda, 3 adet hidrolik yük veren kullanılarak yapıların x doğrultusunda, tersinir tekrarlı yatay yer değiştirme adımları şeklinde gerçekleştirilmiştir (Test binaları TB-1 ve TB-2). Titreşim testleri ise, eksantrik kütleli sarsıcı ile zorlanan yapının titreşim cevabının ivmeölçerler ile toplanması şeklinde gerçekleştirilmiştir. Test binalarından TB-1, 1990'lı yıllarda inşa edilmiş ve 2013 yılında Kentsel Dönüşüm yasası kapsamında boşaltılmış gerçek bir binanın parçasıdır. Mevcut yapı stoğundaki tipik betonarme yapıların aksine, test binası TB-1, güçlü kolon-zayıf kiriş mekanizmasına sahiptir. Bu sebeple, mevcut yapı stoğunu daha iyi temsil etmesi açısından, bir bina (test binası TB-2) zayıf kolon-güçlü kiriş mekanizmasına sahip olacak şekilde tasarlanarak test binası TB-1 ile aynı alanda inşa edilmiştir. Tıpkı mevcut yapı stoğundaki birçok binada olduğu gibi, her iki test binasında da düşük dayanımlı beton, düz donatı, yetersiz enine donatı detayı gibi eksiklikler mevcuttur. Saha çalışmalarının sonunda, yapısal frekansların ve sönüm oranlarının, yapısal hasarın akma sınırının ötesine geçmediği yükleme adımlarında, artan hasarla beraber ciddi mertebede değiştiği, akma sınırının ötesinde ise, artan hasarla beraber akma öncesinde sergilediği belirgin değişimi göstermediği ortaya konulmuştur. Saha çalışmalarının akabinde, test sonuçlarını kullanarak otomatik hasar tespit algoritması içeren model-esaslı MATLAB tabanlı bir program yazılmıştır (Model Updating Program: MUP). Sonlu eleman modeli (FEM) güncellemesine dayanan program, deneysel olarak elde edilen frekans davranış fonksiyonu (FRF) ile sonlu eleman modelinden elde edilen FRF (bundan sonra analitik FRF olarak bahsedilecek) arasındaki farkı mimimize edecek parametreleri tekrarlı olarak değiştirerek hasar tespiti yapılmasına olanak tanımaktadır. İki-adımlı otomatik hasar tespit algoritması, test binalarının hasarsız durumunu temsil etmesi için (başlangıç modeli) SAP2000'de kurulan yapı sonlu eleman modelinin güncellenmesi ile doğrulanmıştır. Daha detaylı anlatmak gerekirse, algoritmanın ilk adımında sonlu eleman modelinin rijitlik ve kütle matrisleri güncellenerek analitik FRF'in frekans bileşenleri, deneysel olarak elde edilen FRF'in (bundan sonra deneysel FRF olarak bahsedilecek) frekans bileşenleri ile örtüştürülmeye çalışılmıştır. Algoritmanın ikinci adımında ise, sönüm oranı değerleri güncellenerek, analitik FRF ile deneysel FRF, fonksiyonların büyüklük bileşenleri açısından örtüştürülmüştür. Bu güncelleme işlemi MUP tarafından, analitik FRF ve deneysel FRF arasındaki farkı ifade eden hata fonksiyonunu minimuma indirene kadar, önceden seçilmiş parametrelerin tekrarlı olarak değiştirilmesi şeklinde yapılmıştır. Sonuç olarak, ilk etapta kurulan başlangıç modelleri güncellenerek, yapıların hasarsız durumunu temsil eden 'referans model' elde edilmiştir. Bu işlemin akabinde, yapıların başlangıç modellerinin güncellenmesi işlemi ile tanıtılan ve doğrulanan iki-adımlı hasar tespit algoritması, yarı-statik testlerle erişilmiş hasarın otomatik olarak tespiti işlemine adapte edilmiştir. Hasar tespiti, bir önceki adımda elde edilen ve yapıların hasarsız durumunu temsil eden referans modele ait analitik FRF ile çeşitli hasar seviyelerinde (test binası TB-1 için %1.5 birinci kat yatay öteleme oranında, test binası TB-2 için %0.5, %1.0, %1.5, %2 ve %3 birinci kat yatay öteleme oranlarında) deneysel olarak elde edilmiş FRF'ler arasındaki farkın, tüm hasar seviyeleri için ayrı ayrı minimuma indirilmesi şeklinde gerçekleştirilmiştir. Test binalarının kolon-kiriş kesit özelliklerine bakılarak yapılan hızlı bir değerlendirme ve mühendislik tecrübesi ile, algoritmada değiştirilecek parametrelerin eleman başlangıç ve sınır koşullarında rijitlik değişimini temsil edecek şekilde seçilmesine karar verilmiştir. Dolayısı ile kolon ve kiriş uç bölgelerine eleman-uç yayları atanmış ve bu yaylara ait rijitliklerin tekrarlı değiştirilmesi ile algoritmanın ilk adımı tamamlanmıştır. Bu adımda güncellenen modelde sönüm parametreleri tekrarlı olarak değiştirilerek hasar tespit algoritmasının ikinci adımı da tamamlanmıştır. Bu sayede, yapısal hasarın varlığı, yeri ve mertebesi otomatik bir algoritma ile tespit edilmiştir. Hasarın varlığı, yeri ve mertebesini tespit edebilen bu tür bir algoritma, literatürde 3. seviye hasar tespiti olarak sınıflandırılmıştır. Bu sınıflandırmaya göre 1. seviye, hasar varlığının tespitini, 2. seviye hasar varlığının ve yerinin tespitini, 3. seviye hasar varlığının, yerinin ve mertebesinin tespiti sağlayabilmektedir. Otomatik hasar tespiti algoritmalarında ulaşılması istenen nokta ise, hasarın varlığının, yerinin ve mertebesinin tespitine ek olarak, hasar gören yapının kalan servis ömrünün de tespit edilebilmesi yönündedir. Dolayısı ile bu çalışmada, 3. seviye hasar tespiti, bu şekilde tam ölçekli betonarme yapılar için ilk olarak sunulmuştur. Geleneksel titreşim tabanlı hasar tespit algoritmalarından farklı olarak ayrıca, test binası TB-1 üzerinde yapılan analitik bir çalışma ile, yapının hasar gördükten sonraki kullanım düzeyi ile ilgili bilgiye erişilebilmesini sağlayan pratik bir algoritma, ilk kez sunulmuştur. Söz konusu analitik çalışma kapsamında, ilk olarak test binası TB-1'e ait doğrusal olmayan yapı modeli Perform-3D yapısal analiz programında kurulmuştur. Akabinde yapının saha testlerinde maruz kaldığı tersinir tekrarlı yatay yükleme patronu, söz konusu yapısal analiz programında simüle edilmiştir. Yarı-statik saha testleri sonucunda ulaşılan hasar ile uyumlu sonuçlar veren doğrusal olmayan yapı modeli esas alınarak, hasarlı ve hasarsız durumlar için titreşim verileri üretilmiştir. Dahası, hasar tespit algoritması, saha testlerini temsil eden bilgisayar simülasyonundan elde edilen bu verilere uygulanmıştır. Elde edilen sonuçlar, doğrusal olmayan modele uygulanan performansa dayalı değerlendirme (ASCE 41-13) sonuçları ile kıyaslanmış ve uyumlu sonuçlar elde edilmiştir. Bu sayede, yapı elemanlarının performans düzeyleri belirlenmiştir. Söz konusu bu analitik çalışma ile, hem hasar tespit algoritmasının doğruluğu bir kez daha test edilmiş hem de 4. Seviye hasar tespiti yapabilmek konusunda ciddi bir ilerleme kaydedilmiştir. Yapının hasarlı durumuna ait titreşim cevabı kulanılarak, elemanlardaki hasar, doğrusal olamayan dönme değeri cinsinden ifade edilmiş, ve böylece hasarın seviyesi ile ilgili uluslararası kodlarda belirtilen limitler, titreşim tabanlı hasar tespiti için kullanlabilir hale gelmiştir. Tez kapsamında gerçekleştirilmiş literatür çalışmasına dayanarak belirtilmelidir ki, artan yapısal hasarla dinamik karakteristiklerin değişimi, bu boyutta betonarme yapılar için ilk olarak ortaya koyulmuştur. Ayrıca, titreşime dayalı hasar tespiti için doğrusal olmayan moment-dönme esaslı hasar ölçütlerinin kullanılması önerisinin, mühendisler için pratik ve sonuç odaklı değerlendirme aracı olduğuna inanılmaktadır. Deneysel ve analitik sonuçlar, betonarme yapılarının durum değerlendirmesi için titreşime dayalı yöntemlerin kullanılmasının önemini ortaya koymaktadır. Bu sebeple, sonuçların, daha farklı tipte ve boyutta yapıda doğrulanması önem arz etmektedir.