Filibe (Plovdiv) geleneksel evlerinin türk evi mekan kurgusundaki yeri

Filibe, beş asır boyunca, Osmanlı İmparatorluğu'nda ekonomik ve askeri stratejik öneme haiz bir merkez olmuştur. Bulgar tarihçiler, Osmanlı hakimiyetinin henüz son bulmadığı 1730-1878 yılları arasındaki döneme, "Bulgar Rönesansı" veya "Bulgar Uyanışı" adını vermişlerdir. Bu döneme ait olan ve günümüze bir kısmı ulaşabilmiş evler, bu tezin konusunu oluşturmaktadır. Çalışmanın amacı, bu yapıların mimari ifade araçlarını ve bezeme detaylarını analiz ederek evlerin kökenine ulaşmaktır. Bu şekilde yapılan bir araştırma sonucunda mimari miras daha iyi tanımlanabilecek, etkileşimde bulunduğu kültürler anlaşılabilecektir. Tez kapsamında Filibe'de mevcut, yıkılmış ve yeniden inşa edilmiş 18. ve 19. yüzyıla ait evler üzerinde çalışılmıştır. Evlerin yapım aşamaları, plan ve kesitleri ayrıntılarıyla ve çizimlerle desteklenerek incelenmiş, evlerin karakteristik özelliği olan eğriler çizilerek sonuçlar çıkarılmış, iç ve dış mekan bezemelerinin araştırılmasının yanı sıra kapı ve pencere doğramaları gibi detay çizimleri yapılmıştır. Dönemin evlerinin evrimi oldukça nettir. 1750 yılından evvel kullanılan evler, zamanın şartları karşısında gelişmiş ve 19. yy. sonuna gelindiğinde mimari gelişimi tamamlamıştır. Rönesans öncesi ev, yarı açık bir hayatla karakteristiktir. Zemin kat ahır olarak kullanılırken birinci katta ocaklı bir oda, kiler ve hayat mevcuttur. Hayatta Türk evinde sedirlik olarak tanıdığımız oturma alanları vardır. Zamanla odalar arasında Türkçede eyvan adı verilen mekanlar oluşmuştur. Süreç içerisinde (erken Rönesans) ev; içe kapanmış, hayatın kenarında bulunan merdiven bir iç merdiven halini almış ve evin ana cephesi sokağa yönelmiştir. Geç Rönesans Dönemi'nde, barok etkilerle yeni bir form geliştirilmiştir. Bu yeni form, Rönesans öncesi evlerde olduğu gibi, İstanbul ile ilişkilerin yoğun olduğu Filibe'de başlamıştır. Tez kapsamında hazırlanan tablo ile Filibe evleri plan şemaları ile Türk evi plan gelişimi karşılaştırılmış ve paralellikler tespit edilmiştir. Geleneksel Filibe evlerinde en yoğun etki, İstanbul ve Edirne'den gelmiştir. Bunun nedenlerinden ilki, Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti ile yoğun ekonomik ve sosyal ilişkileri olmakla birlikte, diğer sebep İstanbul ve Edirne'de kalfa olarak çalışan ve ustalığa yükselen Bulgar işçilerdir. Ana hatlarıyla, Bulgar Rönesans evi, Rönesans öncesi evlerden miras kalan oda düzenlemeleri geliştirilerek, yeni ekonomik üretim biçiminin ve değişen sosyal yapının gerekli kıldığı yapı parçalarının plana eklenmesiyle oluşturulmuştur. Aynı mekânsal gelişim, Türk Evi'nin karakteristik ögelerinin en yoğun olduğu, İstanbul ve Edirne evlerinde de görülmektedir.