Finansal sözleşmelerden kaynaklanan uyuşmazlıkların tahkim yoluyla çözümlenmesi

Finansal sözleşmelerin konusunu mali piyasalarda gerçekleştirilen işlemler oluşturmaktadır. Günümüzde sıklıkla kullanılan finansal işlemlerden doğan uyuşmazlıklar ise işlem çeşitlerine göre değişik mecralarda çözümlenmektedir. Bu kapsamda yer alan alternatif uyuşmazlık çözüm yollarından finans tahkimine verilen önem ve başvuru sayısı son yıllarda artmaktadır. Finans tahkimi ise, inşaat tahkimi, yatırım tahkimi, spor tahkimi, sigorta tahkimi gibi kendine özgü niteliklere ve ihtiyaçlara sahip bir tahkim alanıdır. Bu çalışmamızın amacı Türk Hukuku'nda finansal uyuşmazlıkların tahkime elverişliliğinin ve finans tahkimine olan ihtiyacın tespitidir. Ayrıca, bu alanın kendine has özelliklerinin dikkate alınması suretiyle finans tahkiminin Türk Hukuku'nda kurumsallaşmasına ilişkin önerilerin sunulmasıdır. Türk Hukuku'nda ihtiyaç duyulan finans tahkiminin sahip olması gereken özelliklerin tespiti amacıyla öncelikle finansal işlemler incelenmiştir. Uygulamada en sık kullanılan finansal işlemler banka kredi sözleşmeleri, sendikasyon sözleşmeleri, akreditif, teminat mektubu, proje finansmanı, menkul kıymetler, türev işlemler ve yatırım sözleşmeleridir. Anılan finansal işlemlerin ortak özellikleri birden çok hukuk dalıyla ve zaman zaman devletlerden bağımsız düzenlemelerle ilişkili olmaları, ekonomik bir değer içermeleri, esnek, dinamik, gizli olmaları ve uzmanlık gerektirmeleridir. Finansal işlemlerin özelliklerinden yola çıkılarak tespit edilen finans tahkiminin özellikleri ise yargılamanın usuli esnekliğe sahip olması, uyuşmazlık taraflarının maddi hukuku seçme hakkı, yargılamanın uzman kişilerce tarafsız, hızlı şekilde gerçekleştirilmesi, hakem kararlarının kesinliği ve icra edilebilirliğidir. Ayrıca hakemlerin belli şartlar dahilinde tedbir kararı verme yetkisine sahip olması, çok taraflı yargılamaların mümkün olması, yargılamanın gizli olması ve az masraflı olması da önem taşımaktadır. Karşılaştırmalı hukukta, finans tahkimi alanında tüketicilere özgü tahkim kurumları ve kuralları yer almaktadır. Amerika Birleşik Devletleri'nde FINRA, Avrupa Birliği'nde FIN- NET, Hong Kong'da FDRC zorunlu tüketici finans tahkimi kurumlarıdır. Tüketicilere özgü olmayan kurumsal tahkim merkezlerinden SIAC, HKIAC, CIETAC'ın finans tahkimine özel kuralları bulunmaktadır. P.R.I.M.E ise sadece finans tahkimi alanında hizmet veren uluslararası bir tahkim kurumudur. Anılan tahkim yargılamalarının ortak özellikleri sürelerin kısalığı, etkin yargılama hedefi, hakem kararının taraflar açısından bağlayıcı, kesin olması ve finansal içtihat yaratma amacıdır. Türk Hukuku'nda finansal işlemlerden kaynaklanan uyuşmazlıkların çözümünde çeşitli başvuru mekanizmaları bulunmaktadır. Bunlar para ve sermaye piyasası işlemleri özelinde sınıflanmaktadır. Para piyasası işlemlerine ilişkin olarak Türk Hukuku'nda başvuru yapılabilecek merciler tüketici ilişkileri koordinasyon görevlisi, bireysel müşteri hakem heyeti, tüketici hakem heyeti, arabuluculuk ve adli yargıdır. Sermaye piyasası işlemlerinde ise Borsa Yönetim Kurulu, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği nezdinde tahkim, tüketici hakem heyetleri, arabuluculuk ya da adli yargıdır. Bu mercilere başvuru şartları işlem tutarı, niteliği ve taraflarına göre değişmektedir. Türk Hukuku'nda finansal uyuşmazlıklara ilişkin alternatif çözüm yolları çoğunlukla idari başvurulardır. Ayrıca bu başvuruların sonucunda kesin ve bağlayıcı karar verilmemektedir, uygulamanın ihtiyacını karşılamamaktadır. Bu nedenle anılan çözüm yolları tahkim yargılaması olarak nitelendirilememektedir. Türkiye'de finansal uyuşmazlıklara yönelik alternatif çözüm yolları ve finansal tüketicinin korunmasına ilişkin eksiklik Onuncu, On Birinci ve On İkinci Kalkınma Planları ve Orta-Uzun Vadeli Program 2024-26 hedeflerinde de dile getirilmiştir. Tahkimin bir yargılama usulü olması nedeniyle Türk İcra ve İflas Hukuku müesseselerinin tahkime elverişliliği önem teşkil etmektedir. Bu kapsamda genel haciz yoluyla takip talebi, itirazın iptali davası, itirazın kaldırılması davası, borçtan kurtulma davası, menfi tespit davası, istirdat davası, iflas yoluyla icra takibi, iflas davası ve sıra cetveline itiraz davasının tahkime elverişliliği değerlendirilmiştir. Saf icra ve iflas hukuku kapsamı dışındaki başvuru yolları Türk Hukuku'nda tahkime elverişli kabul edilmektedir. İnceleme konusu yapılan kredi sözleşmelerinde finansal tarafların tahkime çekinceli yaklaşmasının çeşitli nedenleri bulunmaktadır. Öncelikle, diğer işlemlere nazaran kredi sözleşmelerinde gizlilik ihtiyacının az olduğu düşüncesi, İngiliz ve New York mahkemelerinin tecrübesine duyulan güven, kredi sözleşmelerinin basit bir işlem olarak nitelendirilmesi ve kredi teminatlarının paraya çevrilmesindeki kolaylık nedeniyle adli yargı tercih edilmektedir. Ancak bu düşüncelerin çoğu günümüzde temelsiz kalmıştır. Finansal sözleşmelerin tahkim yargılamasına konu olması halinde tahkim sözleşmesinin üçüncü kişilere teşmili karşılaştırmalı hukukta ve Türk öğretisinde incelenmiş bir meseledir. Belli şartlar altında tahkim sözleşmesinin üçüncü kişilere teşmili Türk Hukuku'nda mümkündür. Sendikasyon sözleşmeleri, proje finansmanı ve akreditif özelinde çok taraflı yargılamalar söz konusu olabilecektir. Tahkim sözleşmesinin sadece tarafları arasında hüküm doğurmasının sonucu olarak, çok taraflı uyuşmazlıkların tahkim yargılamasında yarattığı problemler bulunmaktadır. Birbiriyle bağlantılı birden çok uyuşmazlığın tek bir tahkim yargılamasında görülebilmesi belli şartlar dahilinde mümkündür. Teminat mektubunun devredilmesi halinde tahkime başvuru hakkının tespiti öğretide tartışılan bir konudur. Devrin tahkim iradesini içermesi halinde devralan tarafın tahkime başvuru hakkı ortadan kalkmamaktadır. Ayrıca, teminat mektupları özelinde, uygulamada sıkça karşılaşılan tedbir kararlarının tahkim yargılamasındaki konumu incelenmiştir. Hakemlerin tedbir kararı verme yetkileri bulunmakla birlikte, tahkim sözleşmesinin tarafı olmayan muhatabı ya da bankayı bağlayıcı bir karar verme yetkileri bulunmamaktadır. Karşılaştırmalı hukukta sermaye piyasası işlemlerinden menkul kıymetlerin tahkime elverişliliği tarihsel nedenlerle uzun süre kabul edilmemiştir. Bu yaklaşım taraf ihtiyaçları ve finansal işlemlerin gelişimi sayesinde yakın zamanda değişmiştir. Dünyada ve Türk Hukuku'nda sermaye piyasası işlemleri tahkime elverişli kabul edilmektedir. Dolayısıyla, Türk Hukuku'nda para piyasası ve sermaye piyasası işlemleri kural olarak tahkime elverişli kabul edilmektedir. Türk Hukuku'nda yer alan icra ve iflas hukuku çareleri de istisnalar dışında tahkim yargılamasına konu edilebilir. Buna rağmen Türk Hukuku'nda etkin bir finansal tahkim yapısı bulunmamaktadır. Türk Hukuku'nda yer alan para ve sermaye piyasası uyuşmazlıkları çözüm yolları karmaşıktır, ihtiyaridir ve etkin olarak kullanılamamaktadır. Finansal tarafların tahkime başvurusunun artırılması amacıyla yargılamanın tek bir çatı altında yapılması ve bu amaçla tarafsız, bağımsız, uzman ve kurumsal bir tahkim kurulu olan ISTAC'ın yetkilendirilmesi yerinde olacaktır. Finans tahkiminin bir uzman kurum çatısı altında yapılandırılması tarafların başvurusunda kolaylık, yargılamanın etkinliği ve finansal içtihat oluşumu açısından önemlidir. Türk Hukuku'nda finansal tüketici işlemlerinde yer alan bilgi asimetrisi tüketicinin korunmasını gerekmektedir, bu koruma zorunlu tahkim yapısıyla sağlanabilir. Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ve Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar Hakkında Yönetmelik uyarınca tüketicinin hukuki düzenlemelerde öngörülmüş bir hakeme müracaatı mevzuatla kabul edilmektedir. Mevzuatta ya da hukuki düzenlemelerde belirtilen hakem ise kurumsal tahkim merkezi olan İstanbul Tahkim Merkezidir. Kanun koyucunun bu bakış açısına paralel olarak ISTAC'ın bu alanda yetkilendirilmesi yerinde olacaktır. Tüketicilere yönelik olmayan kurumsal tahkim yapısında ise, ISTAC bünyesinde finans tahkimine özgü kuralların düzenlenmesi, bu çerçevede seri tahkim usulünde olduğu gibi kısa sürelerin öngörülmesi yerinde olacaktır. Ayrıca, finans tahkiminin ihtiyacı olan uzmanlık, hakemlerin ISTAC bünyesinde hazırlanacak hakem panelinden seçilmesi yöntemiyle sağlanabilir. Yargılamanın gizliliği, masrafların düşüklüğü, etkin yargılama yapılması ve içtihat oluşumunun sağlanması hedeflenmelidir. Anılan kurallar kapsamında çok taraflı yargılamaya yönelik açık hükümlerin yer almasının yanında hakemlerin özet karar, bir tarafın yokluğunda karar, tedbir kararı verme yetkileri de değerlendirilmelidir.