Türkiye'de bitümlü karışımlarda kullanılan ince agreganın köşeliliği

Bitümlü karışımlarda kullanılan mineral agrega miktarı karışımın ağırlıkça % 90- 95'ini, hacimce de % 75-85'ini oluşturmaktadır. Üstyapınm yük taşıma kapasitesini sağlayan mineral agregalarm fiziksel ve mineralojik özellikleri, karışımın özelliklerini de doğrudan etkiler, taze karışımın işlenebilirliğini ve kaplama performansını belirler. Bitümlü karışım ne kadar çok işlenebilir ise o kadar kolay sıkışmakta, kolay sıkışan karışımlar da trafik altında o kadar çabuk ve kolay oluklanmaktadır. Tersine karışım ne kadar az işlenebilir ise o kadar zor sıkışmakta ve trafik altında da o kadar az oluklanmaktadır. Bu nedenle son yıllarda üstyapı tasarımcıları zor sıkışan (işlenebilirliği düşük) bitümlü sıcak karışımları tercih etmekte ve bu özelliği yoğurmak presle (Gyratory Shear Press veya Gyratory Compactor) belirlemektedirler. Kumun köşeliliği de işlenebilirliği etkileyen en önemli faktörlerden biridir. 1980'li yıllarda ABD.'nde 'SUPERPAVE' ve Fransa'da 'Gyratory Shear Press' dizayn yöntemlerinin ve tekerlek izi oluşumu (oluklarıma) deneyinin (rutting test) geliştirilmesi sırasında yapılan çalışmalar yoğun gradasyonun tekerlek izi oluşumu ve kayma ile ilgili deformasyonlar açısından uygun olmadığını ortaya koymuştur. Bu çalışmalar aynı zamanda agreganın ve özellikle ince taneli agreganın köşeliliğinin önemini göstermiştir. Dolayısı ile yeni köşelilik deneyleri şartnamelere girmiştir. Bu deneyler Amerika'da AASTHO TP33 ile ASTM 3398 ve Fransa'da AFNOR P18- 564 no'lu standartlarda tanımlanmışlardır. Bu çalışmada, ülkemizde bitümlü kanşımlardaki ince agrega köşeliliği standardının bulunmaması nedeni AFNOR tarafından Aralık 1990 da yayınlanan P 18-564 no'lu deneysel standart loıUanılmıştır. Değişik bölge ocaklarından alman, TfikANTASVONfarklı mineralojik özelliğe sahip ve farklı konkasör tiplerinde kırılarak elde edilmiş ince agregalann akış katsayıları (köşeliliği) tespit edilmiştir. Birinci bölümde çeşitli ülkelerdeki ince agrega köşeliliği tarifleri verilmiştir. İzleyen bölümlerde ise daha önce yapılmış teorik ve deneysel çalışmalardan genel çerçevede bahsedilmiştir. Üzerinde durulan bir nokta da bu çalışmanın literatürdeki yeridir. Bitümlü kanşımlardaki mineral agregalar ve mineral agregalann, ince agrega köşeliliği ile doğrudan ilişkili olan fiziksel özellikleri detaylı olarak incelenmiştir. İnce agrega köşeliliğini dikkate almayan eski dizayn metodlan ile, doğrudan dikkate alan, Amerika'da yeni geliştirilmiş olan (SUPERPAVE) dizayn metodlan tanımlanmıştır. Yol kaplamalarında görülen bozulmalar ve oluşum nedenleri açıklanmıştır. İnce agrega köşeliliği ile oluşan bozulmalar arasındaki ilişkiler saptanmaya çalışılmıştır. Kına tipleri sınıflandırılmış ve daha iyi köşelilik değerleri sağlayan kinci tipleri belirtilmiştir. Altıncı bölümde, ince taneli agrega köşeliliği ile ilgili deneysel standartlar ayrıntılı bir şekilde anlatılmıştır. Avrupa Birliğine girmeye aday bir ülke olan Türkiye için AFNOR standardının ya da çıkacak bir Avrupa standardının uygun olacağı sonucuna varılmıştır. Yedinci bölümde ise laboratuar test sonuçlan, belirli bir çerçeve içinde değerlendirilmiştir. Son olarak, sekizinci bölümde sonuçlar ve öneriler yer almaktadır. Bu bölümde tüm çalışmanın bir değerlendirilmesi yapılmıştır. Sonuçlara göre ince agrega köşeliliği bir çok faktöre bağlıdır. Bunların hepsinin laboratuar koşullarında göz önüne alınması mümkün değildir. Dolayısıyla köşelilik çalışmalan bütün faktörler dikkate alınarak ocaklarda yapılmalıdır.