Flaviuslar ve Traian dönemleri Anadolu portre sanatı

Oldukça geniş bir coğrafyayı kapsayan tez çalışmam süresince Anadolu'daki 34 müze araştırmasıyla birlikte yurtdışındaki eserlerle de toplam 65 portre irdelenmiştir. Bu eserlerden pek çoğu yayımlanmış iken arkeoloji bilimine ilk kez kazandırılmış 6 portre (PBÖP2, MBÖP4, PHBÖP1, BBÖP1, BBÖP4, BMÖP1) de söz konusudur. Bilim dünyasına yeni kazandırılmış bu portrelerin durum, tanım ve değerlendirmeleri gerçekleştirilerek kimlik ve dönemleri açıklanmıştır. Yayımlanmış eserler ise nesnel bir değerlendirme ile bir kez daha yorumlanmış ve birçoğuna yeni bir kimlik ve dönem önerisi getirilmiştir. Yapılan bu değerlendirmeler neticesinde 17 resmi portre ele aldığım dönem aralığında yayımlanmıştır. Bu resmi portrelerden 5'i Vespasian yontusudur. Vespasian portrelerinden VP1 ve VP2'deki alın üzerindeki kısa saç bukleleriyle birlikte alın köşelerinde saç olmayışı ve ön plana çıkartılmış yaşlılık belirtilerinin daha dinamik işlenmesinden dolayı ana tiptedir. VP3 ve VP4 de alın gerisinde saç olmayışı ve ana tipin yaşlı bir erkeğe dönüştürülmüş şeklinde olup II. tiptedir. VP5'te ise ana tipteki fizyonomik özellikler idealize edilerek verilmiştir. Tespit edilen 2 Titus portresi de (TP1, TP2) ana tiptedir. Ele geçen Domitian portresi (DP1) 1 adettir. Saç stiliyle Nero portrelerini anımsatan DP1, Domitian'ın I. tipindedir. Yorumlanan Nerva portresi (NP 1, NP2) ise 2'dir. Her iki portre, ana tiptedir. NP2'deki fizyonomik özellikler idealizmin etkisi altında işlenmiştir. Yeniden değerlendirilen Traian portrelerinin sayısı (TRP1, TRP2, TRP3, TRP4, TRP5) 5'tir. Yapmış olduğum bilimsel araştırmalar neticesinde Anadolu'da Traian'ın I. ve II. tip portreleri ele geçmemiştir. TRP1, TRP2 ve TRP3'teki saç stili, Traian'ın III. tipini temsil etmektedir. TRP4'teki saç stili de Traian'ın IV. tipine örnektir. Traian'ın III. tipinde yontulan TRP5'teki fizyonomik özellikler, idealizedir. Diğer 2 resmi portre ise iki kez işçilik gören imparator heykelleridir (İH1, İH2). İlk işçiliğin Traian'ı tasvir ettiği bu eserlerdeki ikinci işçilik de Tetrarkhlar dönemine tarihlendirilmiştir. 48 özel portreden 21'i kadın portresi iken gerisi erkek portresidir. Tez çalışmam süresince takip ettiğim yol haritasındaki bölgelere göre sıraladığım heykeltıraşlık eserleri bölgeler içerisinde de kronolojik sırasıyla verilmişlerdir. Erkek portrelerindeki saç stili ve diğer fizyonomik özellikler ile kadın portrelerindeki saç/kuaförlük modası çağdaşı resmi portrelerle karşılaştırılarak tarihlendirilmişlerdir. Bu yapılırken de resmi portrelerden esinlenerek ortaya çıkan özel portrelerin bazılarıyla Anadolu'da bugüne kadar ele geçmemiş resmi portre tiplerindeki saç stilleri tanımlanmıştır. Örneğin KBÖP1'deki alın üzerindeki kısa saç buklelerinin uç kısmının dalgalı işlendiği saç stili, II. tip Domitian portrelerinde görülmektedir. KBÖP2, PHBÖP2, AMMÖP1 ve BMÖP1'deki alına doğru taranan uzun saç buklelerinin alın merkezinde oluşturduğu küçük çatal motifi de I. tip Traian portrelerindeki saç stiline özgüdür. KBÖP5 ve IBÖP4'teki alın ortasına kadar indirilen uzun ve hareketli saç buklelerinin alın merkezinde oluşturduğu derin bir çatal şeklindeki saç stili de Traian'ın II. tip portrelerine örnektir. Ayrıca özel kadın portrelerindeki saç modası da hiçbir resmi kadın portresinin ele geçmediği Flaviuslar ve Traian dönemleri kuaförlük modasının gelişim evrelerini de bilime kazandırmıştır. Böylelikle özel portreler, resmi portrelerle birlikte irdelenerek Anadolu'nun Flaviuslar ve Traian dönemleri portre sanatındaki gelişimi de açığa çıkartılmıştır. 65 portrenin irdelendiği doktora tezimde ilk araştırma durağım 6 eserin tespit edildiği Pamphylia Bölgesi'dir. Portrelerin yoğun olarak ele geçtikleri bölgeler ise Mysia ve Karia Bölgeleri'dir. Mysia Bölgesi'nde 12 ve Karia Bölgesi'nde de 12 olmak üzere her iki bölgede 24 portre tanımlanmıştır. İki bölgede de önemli heykeltıraşlık faaliyetlerine ev sahipliği yapan önemli kentleri (Pergamon, Aphrodisias) bünyelerinde barındırmasıyla birlikte bu kentlerin tarihin önemli safhalarında üstlendikleri tarihsel roller de buralardaki heykeltıraşlık eserlerinin yoğun olarak ele geçmesinin bir tesadüf olmadığını açıklamaktadır. Bunların yanı sıra Phrygia Bölgesi'nde 2, Bithynia Bölgesi'nde 7, Paphlagonia ve Pontus Bölgeleri'nde 2, Galatia Bölgesi'nde 1, Ionia Bölgesi'nde 6, Lydia Bölgesi'nde 3 ve Kilikia Bölgesi'nde de 5 portre yorumlanmıştır. Buluntu yeri bilinmeyen 9 eserden 1'i de resmi portre iken 8'i özel portredir. Buluntu yeri bilinmeyen resmi portre metin içerisinde kronolojik cetveldeki sırasına göre verilmişken 6 özel portre ise korundukları müze adlarının alfabetik sırasıyla yerleştirilmişlerdir. Önceki yayınlarda da tez başlığım altında değerlendirilen 7 eser (buluntu yeri bilinmeyen diğer iki eser "EK-1" başlığı altında) yeniden irdelemelerle Iulius - Claudiuslar dönemine verilmiştir. Tez başlığım dışında tutulan bu eserlerdeki saç stili ve idealize yüz gibi dönemsel özellikler, Flaviuslar ve Traian dönemleri portre sanatı üslubundan oldukça farklıdır. Çalışmam kapsamında yayımlanmış ve yayımlanmamış tüm eserlerdeki saç stili, karakteristik özellikler, portre tipolojisi ve saç modası gibi arkeolojik veriler, Anadolu'daki Flaviuslar ve Traian dönemlerindeki portre sanatı üslubunun gelişimini, birbirini takip eden sanat anlayışının sürekliliğini ve Anadolu'nun Roma portre sanatındaki yerini göstermesi açısından oldukça önemlidir.