Ford Motor Company'nin Tophane-istanbul'daki montaj fabrikası, 1923-1944: İki savaş arasında küresel kapitalizmin coğrafyası ve otomobilizasyon

1920'lerde dünyanın en büyük motorlu taşıt üreticisi olan Ford Motor Company, bu dönemde Tophane Rıhtımı'nın bir kısmında bir otomotiv montaj fabrikası açmaya karar verdi. Ford'un bu "üretken sermayesini uluslararasılaştırma" stratejisi içerisinde İskenderiye, Trieste, Pire, Köstence veya Gorkygrad gibi rakipleri arasında İstanbul lehine tercihte bulunması için genç Türkiye Cumhuriyeti'nin siyasi elitlerine öne sürdüğü en önemli koşul, 1927'de şirketin etkisi altında çıkartılan Serbest Mıntıka Kanunu'nun zeminini oluşturduğu ayrıcalıkların kendine sağlanması idi. 1929'de Ford adına çıkartılan özel bir kanun ile serbest bölge ve bunun içerisinde önemli imtiyazlar edinen Şirket, bir kısmı Osmanlı döneminde Tüfenkhane-i Amire olarak inşa edilen, akabinde Seyr-i Sefain antrepoları olarak işlevlendirilen binaları, seri üretim bandı teknolojisi ile otomobil, kamyon, traktör hatta uçak monte edebilecek bir fabrikaya dönüştürdü. Burada 1930 ila 1933 yılları arasında onbini aşkın motorlu taşıt monte etti, fakat bu yatırımdan umduğunu bulamayarak, 1933 Nisan'ında üretimi durdurdu. İş makineleri İskenderiye ve Bükreş'teki Ford fabrikalarına aktarıldı. Uzunca süren bir gümrük kaçakçılığı davasının sanığı olarak geçirdiği 1930'ların ikinci yarısından sonra Ford, 1944'te fabrikayı resmen kapattı. Cumhuriyet ve ABD Diplomatik Arşivleri yanında, aslen Ford Motor Company'nin Dearborn/Detroit'de bulunan şirket arşivlerinden faydalanılarak kaleme alınan bu tezde, bu yatırımın hem cesameti ve sevkiyat sahası hem de varlık nedenleri olan Sovyet Rusya pazarlarının akıbeti, İtalya'da Ford-Fiat rekabeti, Ford'un İskenderiye'deki yatırımı ve Romanya hükümeti ile Köstence'de bir montaj fabrikası açmak için yapılan sonuçsuz pazarlıklar da analiz ediliyor. Ford Tophane'nin nihayetinde yaşadığı hezimetin nedenleri irdelenmeye çalışılıyor. Bunu yaparken Türkiye Cumhuriyeti sınırlarında kurulmuş olan ilk otomotiv fabrikası, motorlu araç üretiminde ilk elektrikli seri üretim bandının kullanıldığı işletme ve ilk serbest bölge deneyimini teşkil eden bu oluşumun niye şimdiye kadar tarihyazımının ilgisini çekmemiş olduğu epistemolojik açıdan sorgulanıyor. Bu şekilde devlet-merkezli ve çizgisel "başarı hikâyelerine" odaklanan cumhuriyet dönemi iktisat tarihi yaklaşımlarının eleştirel bir okuması ışığında, farklı ölçeklerdeki mekânsal bağlama hassas bir işletme tarihi örneği verilmeye çalışılıyor. Kuramsal düzlemde çokuluslu bir şirkete ait fabrika ölçeğindeki bu çalışma, Erken Dönem Cumhuriyet tarihine en azından bu vaka çalışması özelinde sadece siyasi sınırlar tarafından kapsanmayan bir ekonomik coğrafya tartışmasını ve sermayenin faillik ve perspektifini dâhil etmeye çalışıyor.