Fıtrat ve dilciliği Hayatı ve eserleri-inceleme-metin-aktarma

ÖZET Bu çalışma, Özbeklerin yetiştirdiği eğitimci, şair, yazar, politikacı ve bilim adamı Fıtrat'ın (1886-1938) hayatı, şahsiyeti ve eserleri hakkındadır. Ortak Türk kültürünün değerlerinden bütün Türkçe konuşan toplulukların faydalanabilmesi için, Türk topluluklarının yetiştirdiği önemli şahsiyetlerin karşılıklı olarak bilinmesi gerekir. Bu maksada mütevazı bir katkıyı hedefleyen bu tez, Giriş, İnceleme, Sonuç, Metinler ve Kaynaklar bölümlerinden meydana gelmektedir. Giriş bölümünde Fıtrat'ın hayatı, eğitimi ve görevleri üzerinde durulmuştur. Çalışmaları siyasî, edebî ve ilmî kişiliği olarak ele alınmıştır. Bu konulardaki eserleri ise bölümün sonunda topluca verilmiştir. Fıtrat'a, ilim adamı, şair, yazar, politikacı, araştırmacı, eğitimci kişiliği ve mensubu olduğu Türk milletine yaptığı hizmetlerden dolayı, "Asrımızın Ali Şir Nevâîsi" diyebiliriz. İnceleme bölümünde Fıtrat'ın gramerciliği ile Türkiye'deki gramer, anlayışlarının terimler, tanımlar, sınıflandırmalar ve yaklaşımlar bakımından karşılaştırılması yapılmıştır. Fıtrat'ın dil alanındaki bilimsel çalışmalarından "Sarf ve "Nahiv", 1920'lerde kurulmakta olan Özbek yazı dilinin geçiş dönemine ait bütün özellikleri taşır. Yaptığımız karşılaştırmada, Fıtrat'ın çalışmamıza esas olan eserlerinin yazıldığı devirdeki gramerciliğin Türkçecilik bakımından Türkiye'deki gramercilikten daha ileride olduğu görülür. Bu eserlerde yer alan gramer terimlerinde Türkçe kökenli olanların sayısı, Türkiye Türkçesindeki Türkçe kökenli terimlerin sayısından daha fazladır. Nahiv'de kelimeden başlayarak cümleye kadar uzanan bölüm içinde Türkiye'deki gramercilerinden ayrılan bazı yaklaşım farklılıkları vardır. Mesala, Fıtrat, bütün kelime türlerini önce kök ve türeme olarak ele alır. Türemiş kelimeleri eklerin kattığı anlam çerçevesinde değerlendirir.m Cümle, yüklem merkezli düşünülerek ele alındığı için, yüklem temel unsur, özne bu temel unsurun yanında ikincil unsur, diğerleri ise tamlayıcı unsur kabul edilir. Cümlenin önce zihinde oluşan şekli ele alınır, sonra iletişime dönüşmüş I şekli incelenerek bunlar karşılaştırılır. Bu şekilde cümlede daha çok anlamı esas alan yaklaşım tarzı, cümlelerde, Türkiye gramerciliğinden farklı sınıflandırma ve adlandırmaların ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Sonuç bölümünde, Fıtrat" in dilciliği ile Türkiye gramerciliği arasındaki farklar kısaca belirtilmiştir. Metinler bölümünde çalışmamıza esas olan "Sarf ve "Nahiv"in çevriyazı ve aktarmaları yer almaktadır. Burada metinlerin imlâ özellikleri üzerinde ayrıca durulmuştur. Bu imlâ özellikleri 5-10 yıllık kısa bir döneme aittir. Kaynaklar bölümünde, alıntı yapılan bütün kaynaklara ve ilgili lügatlere yer verilmiştir.