Gazneliler ve Büyük Selçuklular döneminde nedimlik

"Gazneliler ve Büyük Selçuklular Döneminde Nedimlik" başlıklı tez çalışmasında; İslam öncesi dönemde varlığı bilinen, Emeviler ve Abbasiler başta olmak üzere Ortaçağ Türk-İslam devletlerinde de varlığını uzun bir müddet devam ettirmiş olan nedimlik müessesesinin Gazneliler ve Büyük Selçuklular döneminde nasıl bir işleyişe sahip olduğu ele alınmıştır. İslam öncesi ve İslami dönemde olduğu gibi Türk-İslam kimlikli devletlerde de nedimlerin ve nedimlik makamının varlığı bilinmektedir. Bununla birlikte söz konusu müessesenin saray kültürü kapsamında ilk kez bir düzene sokulması ve kurallara bağlanması Sasâni hükümdarı Erdeşir b. Babek devrinde gerçekleşmiştir. Onlardan Emeviler ve Abbasiler'e intikal eden nedimlik müessesesi daha sonra ortaya çıkan Samaniler, Büveyhiler ve Saffariler gibi emirlikler ile yine aynı coğrafyaya tamamen veya kısmen hâkim olan Gazneliler ve Büyük Selçuklular gibi Türk-İslam devletlerinde de varlığını sürdürmüştür. Gazneliler ve Büyük Selçuklular döneminde varlığını devam ettiren müessesede hükümdarın saray içerisinde yanında bulunan nedimlerin yanı sıra edebi kişilikleriyle ön planda olan birçok nedim şair bulunmuştur. Hükümdarlar, birçok şairi saraylarında himâye ederek onlara verdikleri değeri nedimlik makamıyla taçlandırmıştır. Söz konusu bu şairler Gazneli Döneminde; Unsurî, Firdevsî, Bîrûnî, Menûçîhrî, Ferruhî-yi Sîstânî, Nâsır-ı Hüsrev, Esedî Tûsî, Gazayirî-ı Râzî'dir. Selçuklu döneminde ise; Muizzî, Enverî, Nizamî-i Gencevî, Mesheti Gencevî, Müntecebüddîn Bedî'dir. Bu şairlerden Unsurî, saraydaki şairlerin reisi olarak melikü'ş-şuarâlık görevine getirilmiştir. Böylece şairlerin yazdığı her şey önce Unsurî'ye daha sonra sultana ulaşmıştır. Bu önemli görevin yanında anlık söylediği şiirler ile hükümdar ve diğer devlet erkânını etkilemiş ve büyük bir servete sahip olmuştur. Firdevsî, Sultan Mahmud'a yazdığı Şehname adlı eserinde ilk hicviye örneğini verirken aynı zamanda dönemin tarihi ile ilgili geriye büyük bir eser bırakmıştır. Ferruhî, ramazan ve kurban bayramları, nevruz, mihricân ve sede gibi önemli günler için yazdığı kasideler sayesinde herkesin beğenesini toplamıştır. Bîrûnî, şairlik vasfının yanı sıra ilime ve bilime dair "el-Kânûnü'l-Mes'ûdî" "Tahdîdü nihâyâti'l-emâkin, gibi eserler ortaya koyarak Gazneli döneminin kültür hayatına önemli katkılarda bulunmuştur. Selçuklu döneminde şairlerin meliküş'şuarılığını yapan Muizzî, yaptığı tasvirler sayesinde dönemin en iyi şairleri arasında yerini almıştır. Enverî, sultanlar ile yaptığı seferler doğrultusunda yazdığı kasideleri ile büyük bir tarihe tanıklık etmemizi sağlamıştır. Hükümdarın yanında yer alan nedimlerin yalnızca erkek olmayışı da dikkat çeken bir başka konu olmuştur. Meshetî, gibi önemli bir kadın şairin şiirdeki yetenekleri, musikideki ustalığı ve sesindeki büyüleyici etki onu Sultan Sencer'in nedimi yapmış ve saraydaki önemli şairler içerisinde yerini almıştır. Söz konusu kişiler bilge kişilikleri, hoş sohbetleri, şiir ve musikideki yetenekleri ile hükümdarın en yakın sohbet arkadaşı nedimler arasına girmeyi başarmışlardır. Böylece İslam öncesi ve İslami dönemde varlığı bilinen nedimlik müessesesinin, Gazneli ve Büyük Selçuklu döneminde saray kültürünün gelişmesinde ve şekillenmesinde oynadığı önemli rollerle tarihte silinmez izler bıraktığı söylenebilir. Anahtar Kelimeler: Abbasiler, Gazneliler, nedimlik müessesesi, saray, Sasaniler, Selçuklular