Gazzâlî'de inanç-akıl ilişkisi üzerine bir değerlendirme

İnsan, sahibi olduğu akıl sayesinde yaratılış ve varlığın amacını anlamaya çalışır. Yine o, akıl sayesinde, varlıkların var olma sebeplerini ve var olma gerekçelerini bilmeye çalışır. İnsan, aklı sayesinde yaratılış amacını, varlıkların nedenini ve varlık derecelerini kavramaya çalışır. İşte bu doğrultuda Gazzâlî, aklın, insani açıdan önemine vurgu yapan İslam düşünürlerinden biridir. Bu açıdan Gazzâlî aklı, bilginin ilk kaynağı ve bilginin gerçekleşip idrak edildiği ilk kabul yeri olarak görür. Bilgi hususunda insanın akılla ulaştığı sonuçları da doğru kabul eder. Gazzâlî aklı yalnızca epistemolojik değil aynı zamanda pratik bir perspektiften de ele almaya çalışır. Pratik açıdan Gazzâlî aklın, insanın mutlu olmasına vesile olabilecek araçlar verdiğine inanır. Bütün bu görüşlerin sahibi olarak Gazzâlî akılla birlikte imana da aynı derecede önem vermektedir. Klasik bir tanımla Gazzâlî'ye göre iman, peygamber Hz. Muhammed'in bize bildirdiği inanç esaslarının tamamını, içinde en ufak bir şüphe barındırmaksızın dil ile ikrar edip kalp ile de tasdik etmek şeklinde tanımlanır. Gazzâlî tarafından tarif edilen imanın, mutlak bir şekilde itaat görünümü ön planda olmuştur. Dolayısıyla Gazzâlî düşüncesinde akıl ile iman arasındaki ilişki türünün kendi özgünlüğü içinde akademik açıdan ele alınıp değerlendirilmesi, son derece önem arz etmektedir. Geneli itibariyle iman kavramı akıl merkeze alınarak ele alınıp incelendiğinde karşımıza yaygın olarak iki farklı eğilimin çıktığını görmekteyiz. Bunlardan ilki fideizm eğilimidir. Fideistler inanç ya da iman dediğimiz olgunun akılla değil duygular temele alınarak gerçekleştiğini savunmaktadır. Onlara göre iman, aklın değil de kalbin ya da duyguların onaylamasıyla gerçekleşen bir olaydır. Bu husustaki diğer eğilim rasyonalizmdir. Rasyonalist düşünürler ise, Tanrı'nın duygusal olarak hissedilebileceğini ancak akılla kavranamayacağını savunurlar. Dini alan, iman, onlara göre akılla kavranamayan tamamen duygusal alana ait bir olgudur. İman akıl arasında gerçekleşen eğilimler açısından acaba Gazzâlî düşüncesinin pozisyonunu nasıl belirleyebiliriz? Gazzâlî düşüncesi akıl ve inanç bağlamında nasıl değerlendirilebilir? Bu çalışmada Gazzâlî düşüncesinde iman ve akıl ilişkisi ele alınmaya çalışılacaktır. Çalışmanın amacı Gazzâlî düşüncesinde iman akıl ilişkisini ve bu ilişkide meydana gelen problemleri ele almaya çalışmaktır. Anahtar Kelimeler: Gazzâlî, Akıl, İman, Fideizm, Rasyonalizm.