Gıda okuryazarlığı: Bileşenlerin tespiti, tanımlanması ve öğretim programlarındaki yeri

Günümüzde yeterli ve dengeli beslenme, her bireyin sağlıklı bir şekilde yaşamını sürdürebilmesi ve üretken bireyler olabilmesi için önemlidir. Kendi beslenmesinden sorumlu sağlıklı bir birey, giderek karmaşıklaşan ve farklılaşan beslenme sisteminde, ihtiyaç duyduğu enerjiyi ve besin öğelerini karşılayacak düzeyde besin alabilmelidir. Beslenme sistemini doğru yönetebilmek, gıdaların temini, hazırlanması ve tüketilmesine ilişkin gerekli olan bilgi, beceri, tutum, değer ve davranışlara sahip olmakla mümkündür. Bu bağlamda her bireyin gıda okuryazarı olması sağlıklı ve sürdürülebilir bir yaşam için kaçınılmazdır. Bu araştırmada i) gıda okuryazarlığı kavramının farklı disiplinlerdeki alan uzmanlarının görüşleri doğrultusunda bileşenlerinin belirlenmesi ve bileşenler doğrultusunda tanımlanması ii) gıda okuryazarlığının ilköğretim ve ortaöğretim düzeyindeki beslenme ve besin içeriklerine ilişkin konuları kapsayan öğretim programlarındaki yerinin tespit edilmesi amaçlanmıştır. Araştırmanın deseni olarak, karma araştırma yöntemi içerisinde yer alan açıklayıcı sıralı karma desen belirlenmiştir. Araştırmanın nicel verileri 35 farklı üniversitede görev yapan 14 farklı disiplinden 89 alan uzmanı ile gerçekleştirilen delfi tekniğiyle elde edilmiştir. Araştırmanın nitel verileri Talim Terbiye Kurulu Başkanlığı tarafından yayımlanan güncel öğretim programlarının gıda okuryazarlığı çerçevesinde incelenmesini kapsayan doküman analizi ile gerçekleştirilmiştir. Delfi sürecinde ilgili tüm literatür taranarak hazırlanan 81 maddelik anket formu veri toplama aracı olarak kullanılmıştır. Delfi sürecinden elde edilen veriler betimsel analiz, öğretim programları ise içerik analizi yöntemi ile çözümlenmiştir. Yapılan analizlerden elde edilen bulgulara göre gıda okuryazarlığının kapsamı, planlama ve yönetim, seçim, hazırlama ve tüketim boyutlarını içeren 75 madde ile belirlenmiştir. Gıda okuryazarlığı; bireyin enerji ve besin ögeleri ihtiyacını karşılayacak düzeyde besin alımına yönelik olarak planlama ve yönetim, seçim, hazırlama ve tüketim süreçlerini kapsayan birbiriyle ilişkili bilgi, beceri, tutum, değer ve davranışlar bütünü olarak tanımlanmıştır. Gıda okuryazarlığının belirlenen kapsamı doğrultusunda incelenen öğretim programlarının gıda okuryazarlığının tüm boyutlarını kapsayacak düzeyde olmadığı ve eğitimde sarmallık ilkesine uygun bir hiyerarşik yapı içermediği sonucuna ulaşılmıştır. Elde edilen sonuçların ulusal ve uluslarası literatürdeki çalışmalarla benzerlik ve farklılıkları eleştirel bir yaklaşımla ele alınarak, gıda okuryazarlığının belirlenen boyutlarının öğretim programları ile ilişkilendirilmesindeki eksikliklerin olası etkilerinin giderilmesine yönelik önerilerde bulunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Gıda okuryazarlığı, Beslenme, Karma Araştırma Yöntemi, Delfi Tekniği, Öğretim Programı,