Girişimcilik maaş desteğinin makroekonomik etkilerinin sistem dinamiği ve geometrik uzlaşık programlama yaklaşımıyla analizi

Girişimcilik, ekonomik kalkınmanın temel taşlarından biri olarak birçok ülkenin politika öncelikleri arasında yer almaktadır. Yeni kurulan işletmelerin sürdürülebilirliği, girişimcilik ekosisteminin başarısı açısından kritik öneme sahiptir. Devlet destekleri, girişimcilerin karşılaştığı finansal zorlukları hafifletmek ve yeni iş kurma süreçlerini kolaylaştırmak amacıyla sıkça başvurulan araçlardır. Girişimcilik destekleri, istihdamı artırmak, yeni girişimlerin sürdürülebilirliğini sağlamak ve ekonomik büyümeyi teşvik etmek amacıyla kullanılmaktadır. Özellikle geri ödemesiz maaş destekleri, girişimcilik ekosisteminin güçlendirilmesi ve yeni istihdam alanlarının oluşturulması açısından stratejik bir öneme sahiptir. Bu destekler, girişimcilerin erken aşama maliyetlerini azaltarak iş süreçlerini sürdürülebilir bir temele oturtmalarına yardımcı olmaktadır. Devletlerin girişimcilere sağladığı destekler, yalnızca bireysel işletmelerin başarısını artırmakla kalmaz, aynı zamanda makroekonomik hedeflere de katkı sağlar. Yeni kurulan işletmelerin büyük bir kısmının ilk birkaç yıl içinde faaliyetlerini sonlandırdığı düşünüldüğünde, nakit akışının ve maliyet yönetiminin öneminin altı çizilmelidir. Bu bağlamda, maaş destekleri gibi doğrudan maliyet azaltıcı teşvikler, işletmelerin sürdürülebilirliğini artırarak ekonomik istikrara katkıda bulunmaktadır. Bu araştırma, maaş desteğinin iş gücü piyasası, reel sektör ve kamu maliyesi üzerindeki dinamik etkilerini ortaya koymakta ve bu desteklerin makroekonomik hedeflere katkısını değerlendirmektedir. Girişimcilik ve maaş desteklerinin makroekonomik etkilerini inceleyen çalışmalar, genellikle dinamik denge modelleri, istatistiksel analizler ve sistem dinamiği (SD) metodolojisine dayanmaktadır. Almanya ve Kanada gibi ülkelerde işsiz girişimcilerin desteklenmesi, istihdamın artırılması ve ekonomik entegrasyon gibi hedeflere yönelik politikaların kısa ve uzun vadeli etkileri araştırılmıştır. Diğer yandan, Portekiz, İtalya ve Şili gibi ülkelerde sektörel veya bölgesel destekler, genç ve teknoloji tabanlı işletmelerin sürdürülebilirliği üzerinde etkili bulunmuştur. Tayvan, Çin ve Kore gibi ülkelerde yenilenebilir enerji ve otomotiv sektörlerinde destek programlarının SD modelleriyle analiz edilmesi, politika tasarımında geri besleme döngülerinin önemini vurgulamaktadır. Geleneksel analiz yöntemleri, girişimcilik ve maaş desteklerinin karmaşık etkileşimlerini ve geri besleme mekanizmalarını tam anlamıyla açıklayamamaktadır. SD modelleri ve diğer yenilikçi yöntemler, geleneksel analizlere göre daha kapsamlı çıkarımlar sunmaktadır. Sistem dinamiği (SD) yaklaşımını kullanan çalışmalar, destek programlarının dinamik etkileşimlerini ve geri besleme mekanizmalarını incelemektedir. Literatürdeki eksikliklerin giderilmesi amacıyla geliştirilen bu çalışmadaki yeni yaklaşım, SD metodolojisini geometrik uzlaşık programlama (GUP) ile birleştirerek, girişimcilik ve maaş desteklerinin daha geniş bir perspektiften analiz edilmesini sağlamaktadır. Bu yenilikçi yöntem, politika yapıcılar için daha etkili ve sürdürülebilir destek mekanizmaları tasarlamaya yönelik önemli ipuçları sunmaktadır. Çalışmanın temel yaklaşımı, sistem bileşenleri arasındaki karşılıklı etkileşimleri anlamak, bu etkileşimlerin zaman içindeki dinamik etkilerini analiz etmek ve politika tasarımı için uygulanabilir çözümler önermektir. Modelleme süreçleri, devlet desteklerinin uzun vadeli etkilerini değerlendirmek ve stratejik öneriler geliştirmek için güçlü bir araç sunar. Bu yöntemler, tez çalışmasında hem teorik derinlik hem de pratik uygulanabilirlik sağlayarak araştırmanın bilimsel katkılarını artırmaktadır. Girişimcilik, birçok farklı politika alanıyla etkileşim halinde olan dinamik bir süreçtir. Bu nedenle girişimcilik desteklerinin etkinliği, çok boyutlu bir perspektifle ele alınmalıdır. Sistem dinamiği (SD) yaklaşımı, bu tür karmaşık sistemlerin modellenmesi ve analiz edilmesi için güçlü bir yöntem sunmaktadır. Sistem dinamiği, girişimcilik ekosisteminde birbirine bağlı geri besleme döngülerini ve zaman içindeki davranış değişimlerini inceleyerek politika önerilerinin etkilerini öngörmeyi mümkün kılar. GUP, çok kriterli karar verme problemlerinde dengeli çözümler sunarak politika tasarımında önemli bir araç olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışma, devlet destek politikalarının analizi için yöneylem araştırması yöntemlerini entegre bir çerçevede kullanarak kapsamlı bir yaklaşım benimsemektedir. Sistem parametrelerin belirlenmesi ve doğrulanması aşamasında regresyon analizleri kullanılmıştır. Model doğruluğu, t-testi ve ortalama mutlak yüzde hata (MAPE) gibi istatistiksel yöntemlerle değerlendirilmiştir. Modelleme süreci, SD modelinin hedef ve kapsamını tanımlayarak başlamıştır. Veriler, ham, yarı işlenmiş ve işlenmiş olmak üzere üç kategoriye ayrılmış ve modelleme süreçlerinde farklı seviyelerde kullanılmıştır. Ardından nedensel döngü diyagramı oluşturulmuştur. Nedensel döngü diyagramı, bu parametreler arasındaki etkileşimleri görselleştirerek, girişimcilik destek politikalarının sosyoekonomik etkilerini anlamada önemli bir araç sunmaktadır. Akış diyagramı, sistemin daha ayrıntılı bir temsilini sunarak kaynak akışını ve sistemdeki değişimlerin modellenmesini sağlamıştır. Modelin tasarımında, reel sektör, iş gücü piyasası ve devlet alt sistemleri oluşturulmuş, her biri belirli hedeflere hizmet eden bileşenlerle detaylandırılmıştır. Model doğrulama süreci, üç temel testle gerçekleştirilmiştir: davranış duyarlılığı testi, integral hata testi ve gerçeklik testi. Davranış duyarlılığı testi, modelin parametre değişikliklerine verdiği tepkiyi inceleyerek, modelin güvenilirliğini artıran iyileştirmeleri belirlemiştir. İntegral hata testi, modelin uzun vadeli tahminlerde doğruluğunu değerlendirmiş, zaman adımlarındaki değişikliklerin model sonuçları üzerindeki etkisinin minimum olduğunu göstermiştir. Gerçeklik testi ise, modelin gerçek dünya verileriyle uyumunu ölçmek için MAPE ve t-testi gibi yöntemlerle yapılmış ve sonuçlar, modelin yüksek doğrulukla gerçek sistemleri temsil ettiğini doğrulamıştır. Bu çalışma iki ana hedefe odaklanmıştır: Birincisi, destek politikalarının girişimcilik, istihdam ve vergi gelirlerine etkisini analiz etmek, ikincisi ise bu desteğin optimal parametre değerlerini belirleyerek belirlenen hedeflerin verimliliğini artırmaktır. Modelleme sürecinde, destek oranı, destek süresi, destek üst sınırı ve desteklenen işletme oranı parametreleri karar değişkeni olarak belirlenmiştir. Modelin fayda değişkenleri olarak yeni işletme sayısı, işçi sayısı ve tahakkuk eden vergi tutarı belirlenmiştir. Ayrıca, modelin maliyet değişkenleri de dikkate alınarak, maaş desteklerinin hükümetler için oluşturduğu mali yük değerlendirilmiştir. Uygulamanın son aşamasında, GUP modeli, SD modelinin optimizasyon kapasitesini tamamlamak amacıyla entegre edilmiştir. SD modeli ile GUP yöntemi birleştirilerek, karar değişkenlerinin yedi farklı senaryodaki optimum seviyeleri belirlenmiş ve modelin karar değişkenleri üzerinde simülasyonlar gerçekleştirilmiştir. Böylece girişimcilik maaş desteğinin ekonomik sistem üzerindeki etkileri değerlendirilmiştir. Bu süreç, modelin uygulanabilirliğini artırarak, politika geliştirme süreçlerinde önemli bir araç olmuştur. Modelleme sürecinde, geçmiş veriler analiz edilmiş ve gelecekteki destek politikalarının tasarımına ışık tutabilecek simülasyonlar gerçekleştirilmiştir. Insight Maker yazılımı kullanılarak oluşturulan SD modelinde farklı senaryolar değerlendirilmiş ve optimizasyon süreçleriyle optimum çözüm değerleri belirlenmiştir. Elde edilen sonuçlar, tüm vakalar için optimum destek oranının %100, desteklenen işletme oranının ise %100 veya ona yakın olduğunu göstermektedir. İlk üç senaryoda amaç fonksiyonu, fayda ve maliyet değişkenlerinden oluşmuş ve optimum destek süresi 11 ay olarak belirlenmiştir. İkinci üç senaryoda ise, tüm karar değişkenlerinin optimum değerleri birbirine yakın sonuçlar vermiştir. Her üç fayda amaç değişkenin amaç fonksiyonunda yer aldığı son senaryoda ise optimum destek süresi 24 ay, optimum destek üst sınırı 3.991 Türk Lirası (TL) olarak hesaplanmıştır. Yedinci senaryo, her üç fayda değişkeni değerleri açısından en yüksek sonuçları verirken, ikinci ve üçüncü senaryolar en düşük değerleri üretmiştir. Tüm senaryoların grafik analizleri benzer bir model izlerken, normalize edilmiş fayda ve maliyet amaç değişkenlerinin zamanla birbirine paralel hareket ettiği ve uzun vadeli dinamiklerde tutarlı bir davranış sergilediği belirlenmiştir. Bulgular, girişimcilik maaş desteklerinin kısa vadede sınırlı etkiler gösterse de uzun vadede ekonomik büyüme ve istihdam üzerinde önemli katkılar sağladığını ortaya koymuştur. Özellikle, desteklerin bir yıllık gecikme ile etkili olmaya başladığı tespit edilmiştir. Bu bulgu, destek programlarının tasarımında zamanlama ve sürenin önemini vurgulamakta ve uzun vadeli planlamaların gerekliliğine işaret etmektedir. Destek süresinin uzatılması gerektiği durumlarda, üst sınırın düşürülmesinin maliyet etkinliği sağlamak açısından kritik olduğu belirlenmiştir. Bu çalışmanın bulguları, destek politikalarının tasarımında denge kurmanın önemine dikkat çekmekte ve maliyet etkinliği ile uzun vadeli faydalar arasında bir uzlaşma sağlanması gerektiğini göstermektedir. Çalışma, desteklerin ekonomik faydalarını optimize ederken maliyet etkinliğini de göz önüne alarak politika yapıcılara rehberlik edecek önemli çıkarımlar sunmuştur. Gelecek çalışmalarda, girişimcilik maaş desteğinin sektörel ve bölgesel farklılıklar göz önüne alınarak daha etkin tasarlanması önerilmektedir. Ayrıca, girişimcilere sağlanan makine-teçhizat desteği veya kira desteği gibi diğer destek mekanizmalarının benzer bir analitik çerçeve ile değerlendirilmesi faydalı olacaktır. Girişimcilik desteklerinin işletme ölçeği ve sektör bazında daha derinlemesine analiz edilmesi gerektiği, ayrıca Türkiye'deki destek politikalarının uluslararası düzeyde karşılaştırılması gerektiği önerilmektedir. Bu tez, destek politikalarının etkinliğini değerlendirmek ve optimize etmek için entegre bir model sunmakta olup, gelecekteki araştırmalara yol gösterici niteliktedir.