Global liman işletmelerinde verimlilik ölçümü: Bulanık Analitik Hiyerarşi Prosesi ve Bulanık Veri Zarflama Analizi

Limanlar, uluslararası taşıma zincirindeki önemi sayesinde lojistik hizmet vermek için en uygun alanlar haline gelmişlerdir. Konteynerin taşıma kabı olarak kullanılmaya başlanmasından sonra ulaştırma konusunda ciddi bir gelişim yaşanmıştır. Konteyner taşımacılığı ile varış noktasına kadar konteynerin açılmadan tek işlemle taşınabilmesi, farklı yüklerin tek bir konteynerde taşınması, zaman tasarrufu sağlaması, güvenilir ve ucuz olması gibi getirdiği avantajlar sebebiyle tedarik zinciri ve lojistik sistemlerinde konteyner terminalleri önemli bir yer tutmaktadır. Bütün bu gelişmeler, konteyner terminallerinin varlığını sürdürebilmesi için liman verimliliğini ölçmesi gerektiği sonucunu ortaya çıkarmıştır. Bu çalışmada; Türkiye'deki global bir liman işletmesinin, Avrupa'da bulunan limanlarının birbirlerine göre tercih edilebilirliği ve belirlenen bu limanların göreceli etkinlik skorlarının karşılaştırılmasına yönelik çalışmalar sunulmuştur. Liman verimliliğinin ölçülmesi için tek bir verimlilik göstergesi yoktur. Çünkü Dünyada bulunan her bir limanın yapısı farklıdır. Bunun için liman işletmelerinin verimlilik ölçümünde hangi kriterlerin belirleneceği mevcut literatür incelendikten sonra uzman görüşüne sokulmuş ve kriterler belirlenmiştir. Bu çalışmada, limanların verimliliklerinin ölçülmesi süreci iki aşamada incelenmiştir. Birinci aşamada Bulanık Analitik Hiyerarşi Prosesi (BAHP) ile liman verimliliğine etki eden parametreler incelenmiştir. Çok kriterli karar verme yöntemlerinden biri olan AHP yöntemi, belirlenen kriterlerin önem derecesini tespit etmek ve kriterleri sistematik olarak karşılaştırıp değerlendirmesini sağlamak için tercih edilmiştir. İkili karşılaştırma yargılarındaki sözel belirsizliği daha iyi ifade etmek ve kesin değerler kullanmayıp belirli aralıklardaki değerler ile karar vermeyi kolaylaştıran bir yöntem olarak BAHP kullanılmıştır (Şişman vd., 2016). İkinci aşamada ise birinci aşamada elde edilen çıktılar, girdi olarak ele alınarak liman verimliliğinin ölçülmesinde Bulanık Veri Zarflama Analizi (BVZA) modeli kullanılmıştır. Veri Zarflama Analizi (VZA), karar verme birimleri ile birden çok girdi ve çıktı ile işletmelerin veya limanların göreli verimliliklerinin ölçülmesi için kullanılan bir yöntemdir. Fakat gerçek dünya problemlerinde verilerin kesin bir değer olarak ölçülmesi mümkün olmadığı için BVZA yöntemi ile belirsiz olan durumlar için daha doğru etkinlik skorları elde edilmiştir. (Sengupta, 1992) Böylelikle, Liman işletmelerinin kriterlere ait veri değerlerini ne derecede etkin kullandıkları BVZA ile incelenmiştir. BVZA'da kullanılmak üzere dört adet girdi ve bir adet çıktı belirlenmiştir. Liman etkinliklerinin sonuçları girdiye ve çıktıya yönelik olmak üzere alt ve üst sınır değerleri CCR modeli yardımıyla belirlenmiştir. Bu çalışmanın BVZA modeline katkı sağlaması, uygulamada ise belirlenen limanların mevcut fiziki koşulları kullanmadaki yetkinliği en iyi olan limanın belirlenerek kendi aralarında göreceli verimlilik skorlarını karşılaştırmasına, finansal kararlar almasında somut veriler ile hareket edebilmesine, yüksek karlılık oranlarına erişebilmesine ve rekabette öne çıkabilmesi konusunda katkı sağlaması beklenmektedir.