Hadis cüzlerinin hadis literatür tarihini anlamaya katkısı: Muccāʿa İbn ez-Zubeyr örneği

Bu araştırma, hicri 2. asrın başlarında el-Ḥasen el-Baṣrī, Muḥammed b. Sīrīn ve Ḳatāde b. Diʿāme gibi Basralı meşhur tabiinin ders halkalarında bulunmuş Ebū ʿUbeyde Muccāʿa b. ez-Zubeyr adlı bir raviyi ele alır ve onun hadislerini içeren, iki parça halinde günümüze ulaşmış bir hadis cüzünün/nusḫasının, hadis tarihinin farklı aşamalarını ve gelişen literatürünü anlamaya sunabileceği muhtemel katkıları araştırır. Muccāʿa'nın 71'i iki elyazması cüzde olmak üzere toplamda 148 hadisi tesbit edilebilmiştir; bunların 98'ine 56 müellifin 95 eserinde yaklaşık 200 kere atıf yapılmıştır. Bu sayılar 'küçük bir adam'ın hadis tarihinde bıraktığı görece büyük bir ayak izini göstermeye yeter. Çalışma, hadis tarihinde rol oynamış ama ön plana çıkamamış 'isimsiz' kahramanların bir örneği olarak Muccāʿa'nın hadislerinin kimler tarafından hangi amaçlar ve ihtiyaçlar ekseninde kullanıldığının incelenmesinin çağdaş hadis araştırmalarına bir açılım kazandırabileceği iddiasındadır. Tez üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Muccāʿa b. ez-Zubeyr'in hakkında yapılan cerḥ-taʿdīl değerlendirmeleri kronolojik bir şekilde ele alınmıştır. Burada hedef, Muccāʿa'nın güvenilir olup olmadığını tesbit etmekten ziyade cerḥ-taʿdīl literatürünün tarihsel gelişim ve işleyiş dinamiklerini görmeye çalışmaktır. Birinci bölümün sonuçlarından biri ravi değerlendirmelerinde bağlamın çok belirleyici olduğu ve sonraki kaynaklarda aktarılan görüşlerin sıklıkla problemli olduğudur. Ayrıca, ricāl kitaplarının birbiriyle ilişkisinin kitap yazım tarzı ve tekniği açısından detaylıca incelenmesi gerektiği görülmüştür. İkinci bölümde, Muccāʿa hadislerini içeren iki hadis cüzünün tarihsel süreçte kimlerce rivayet edildiği ve günümüze hangi kanallarla geldiği detaylı olarak tartışılmıştır. Üçüncü bölümün temel hedefi ise Muccāʿa hadislerinden otuz kadarının izini hadis literatüründe sürmektir. Bu hadislerin içinde bulundukları kitapta niçin ve ne şekilde alıntılanmış olabilecekleri üzerine yorum ve değerlendirmelerde bulunulmuştur. Sonrasında Muccāʿa hadislerinin en çok hangi dönemlerde, hangi yazarlarca ve ne tür eserlerde kullanıldığı tesbit edilmiştir. 4. asır ve sonrasında kitap telif ederken 'mustaḫrac ve fevāʾid kültürü' olarak kavramsallaştırdığım hususların çok belirleyici olduğu anlaşılmaktadır. Ṣaḥīḥayn ve benzeri saygın eserlerde bulunan hadislerin farklı versiyonlarının yanında şu ya da bu sebeple bu kaynaklara girememiş diğer rivayetleri kullanmanın bu dönemin kitap telif ve tasnif işini büyük ölçüde şekillendiren bir husus olduğu görülmektedir. Yine bu dönemde kitapların türü ne olursa olsun hadislerin, muhtevası itibariyle delil olmaktan ziyade teknik özellikleri düşünülerek alıntılandığı başka bir sonuç olarak ortaya çıkmıştır. Hadis alimlerinin hemen her zaman hadisçi refleksiyle 'teknik' yönleri ön planda eserler telif ettikleri ve bundan kolay kolay kaçamadıkları anlaşılmaktadır. Her eserin, kendi yazım şartları içinde, hedefleri ve sınırlılıkları çerçevesinde ve fakat döneminin hadisçilik anlayışı merkezinde değerlendirilmesi gerekmektedir. Anahtar Kelimeler: Hadis, Hadis Tarihi, Hadis Edebiyatı, Hadis Cüzleri, Rical Edebiyatı, Mucca'a b. ez-Zubeyr