Hadis tekniği açısından Câriye hadisi'nin değerlendirilmesi ve sonuçları

Bu çalışmaya konu olan rivâyet, mevzusu gereği hadis literatüründe "Câriye Hadisi" adıyla meşhur olmuştur. Bu rivâyet özellikle Hz. Peygamber ile câriye arasında geçen soru-cevap üzerine kurulu diyalog yönünden kelam ehlini ziyadesi ile ilgilendirmiştir. Söz konusu rivâyetin Allah'ın zâtı ve sıfatlarıyla ilişkili olması onun doğru anlaşılmasını gerekli kılmıştır. Nitekim Câriye Hadisi'nin hadis terminolojisindeki yerinin belirlenmesinin, rivâyeti anlama noktasında bizlere ışık tutacağı kanısındayız. Üç bölüm halinde değerlendirdiğimiz Câriye Hadisi'ne, konunun amacı ve öneminden bahsettiğimiz bir giriş bölümüyle kısaca değindikten sonra, yine aynı bölümde söz konusu hadiste sıklıkla karşılaştığımız; câriye, fal ve kâhin gibi kavramları, konunun anlaşılmasına yardımcı olması adına kısaca izah ettik. Tezimizin temelini teşkil eden birinci ve ikinci bölümde Câriye Hadisi'ni sened ve metin açısından değerlendirdik. Birinci bölümde konumuz olan hadisi ve ilişkili olduğunu düşündüğümüz diğer rivâyetlerini, Kütüb-i Tis'a'da incelerken, ikinci bölümde konumuz olan rivâyeti Kütüb-i Tis'a dışındaki hadis kitaplarında araştırmaya gayret gösterdik. Üçüncü bölümde Câriye Hadisi'nin İslamî ilimlere yansımasının ne şekilde gerçekleştiğine yer verdik. Bu bağlamda hadisi fıkıh ve kelam şeklinde iki başlığa ayırdıktan sonra, hadisin namazda konuşma ve kefaretlerde câriye âzâdıyla ilgili olan rivâyetlerini, fıkıh başlığı altında dört mezhebe göre ana hatlarıyla inceledik. Söz konusu hadisin hat çizme, tetayyur, kâhinlere gitme ve soru-cevap üzerine kurulu konuşma kısmını kelam başlığı altında değerlendirdik. Muhkem-müteşâbih ve te'vil kavramından söz ettikten sonra bazı müteşâbih nasların te'vil örneklerini paylaştık. Bütün bu değerlendirmeler neticesinde Câriye Hadisi hakkındaki kanaatimizi sonuç bölümünde zikrettik. Özetle vardığımız sonuca burada değinecek olursak, Hz. Peygamber ve câriye arasındaki soru-cevap kısmı, asla zahirine göre ele alınmamalıdır. Zira zahirine hamledilmesi halinde -haşa- Allah'ın bir mekânda olabileceği anlamı çıkacağından, bu hususun aklî ve naklî delillere ters düşeceği açıktır. Söz konusu bu rivâyet diğer tariklerinde de geçtiği gibi ya kelime-i şehadetin anlamına uygun olarak tercih edilmeli ya da müteşâbih hadislerden sayılarak İslam anlayışının özüne uygun bir şekilde te'vil edilmelidir.